Leesfragment: Chris Keulemans over standbeelden en zadels die wachten op nieuwe ruiters

De opluchting als er weer een dictator is gevlogen. Voor een betrokken wereldburger op afstand is dat een soort guilty pleasure. Zonder zelf een vinger uit te steken mag ik toekijken hoe ze eindelijk, eindelijk het veld ruimen. Ik heb er veel zien verdwijnen. Eerst van hun zetel, daarna uit het geheugen van de wereld. Kádár, Papa Doc, Mobutu, Somoza. Afgezet, verbannen, op een ziekbed aan hun lot overgelaten, geëxecuteerd op een binnenplaats, uit een rioolbuis getrokken.

Lang heb ik geloofd dat het kwaad een uitzondering was. Dat zulke mannen een aberratie zijn. Die een volledige generatie slopen, vaak zelfs twee of drie, maar toch: uiteindelijk werpt het volk de onderdrukker af. Dagen van euforie, de massa op de pleinen en de horizon ligt weer open.

Dat geloof heb ik niet meer. De grootheidswaanzinnige keert altijd terug. Hij zelf of iemand net zo koudbloedig en destructief. Orbán, Baby Doc, Kabila, Ortega. Onuitroeibaar zijn ze, de mannen van het kwaad, geen vergissing van de geschiedenis.

Op het moment van de val zijn de eerste tekenen al te zien. Dat glorieuze moment gaat in zijn tegendeel verkeren. Misschien dat ik daarom altijd de legendarische pleinen van de revolutie opzoek als iedereen is verdwenen. Een bijna perverse fascinatie. De dag van de triomf terughalen. De kilte van wat er op volgde onder ogen zien. Het lege zadel dat wacht op een nieuwe ruiter. Ik kijk gebiologeerd naar de televisie, urenlang, op 9 april 2003, en zie het gebeuren.

Het donkerbronzen standbeeld van Saddam Hussein wijst in de richting van Jeruzalem. Zoals elke verstandige dictator houdt hij zijn volk voor dat het grootste gevaar in het buitenland ligt. Het plein waar dit beeld over waakt is aangelegd door een parkarchitect met enige ambitie. Een halfronde haag van pilaren omringt het standbeeld. Twee langwerpige vijvers weerkaatsen het harde middaglicht. De heggen staan grauw onder een permanente stoflaag. Dit is het Paradijsplein. Een verstandige dictator geeft graag mooie namen aan lelijke dingen. Dat maakt zijn onderdanen al op jonge leeftijd onzeker over hun eigen oordeelsvermogen. Wie vervolgens toch beweert dat het helemaal zo mooi niet is spreekt hem tegen, en tegensprekers mag hij opsluiten.

Er staan een paar mannen met hamers tegen zijn sokkel te slaan. Dat haalt weinig uit. Een verstandige dictator zorgt in het hele land voor stevige sokkels en krakkemikkig gereedschap. De enkele vermetele geeft zijn pogingen al op voordat hij ook maar aan de tenen van de dictator is toegekomen.

De parkarchitect blijkt het wandelpad naar het standbeeld precies breed genoeg te hebben gemaakt voor een Amerikaanse pantserwagen. De coalitietroepen nemen het over van de mannen met hun hamertjes. Ze parkeren de wagen zo dat ze samen de sokkel kunnen beklimmen. Een verstandige dictator zorgt ervoor dat zijn landgenoten, als de oorlog dan toch verloren is, niks kunnen doen zonder de vreemdelingen en omgekeerd, zodat bevrijders er uitzien als bezetters en gewone burgers als primitieve inboorlingen.

Het aanleggen van de strop om zijn nek is niet eenvoudig. Hoe meer tijd en moeite het ze kost, hoe meer de bevrijders en de opstandelingen zelf op beulen beginnen te lijken. Dit werkt ongemakkelijk op het publiek dat over de hele wereld zit mee te kijken. Het heeft in de afgelopen weken het Paradijsplein goed leren kennen. Hier staat het hotel waar de cameraploegen elke ochtend hun beelden van rookpluimen boven de stad schieten. Een verstandige dictator biedt de media een fotogenieke onttakeling van het standbeeld voor de deur, zodat de laatste afrekeningen die zijn mannen intussen ver van de pleinen uitvoeren buiten beeld blijven.

In de wurgende spanning van de laatste minuten voor het omvertrekken is de stress van de mensen op het Paradijsplein voelbaar. Ze willen zo graag, en ze zijn zo bang dat het alsnog mislukt. Als de dictator tenslotte toch bezwijkt is hij wel zo verstandig om niet helemaal van zijn sokkel te vallen. Hij buigt diep voorover, maar zijn voeten blijven staan. De brul van de menigte slaat om in iets tussen vertwijfeling en hartstilstand. Een paar mannen willen hun woede nu al koelen, maar de verstandige dictator heeft ervoor gezorgd dat zijn gretigste tegenstander geen zwaarder projectiel heeft dan een lege kartonnen doos. Zodat het langst opgekropte gebaar van iemands leven het meest onbenullige wordt. Nog na zijn val vernedert hij zijn onderdanen.

Ook als hij tenslotte vertrapt wordt onder hun voeten blijft hij dat doen. Uitzinnige mannen verscheuren hun hemd om maar ergens mee te kunnen wapperen. Ze zien er uit als de laatste aan wie je de toekomst van een beschaafde natie overlaat. Er valt overigens nergens een vrouw te bekennen.

Een verstandige dictator sleept altijd zoveel mogelijk anderen mee in zijn val. De barbarij heeft hij kundig overgedragen. Die zit nu op zijn hoofd, in de gedaante van zomaar een jongen uit Bagdad, door zijn vrienden over de stoffige boulevard gesleept. Die plundert distributiepunten voor rijst en bloem waarvan de bewakers op de vlucht zijn geslagen. Die sjouwt met andermans ijskasten over straat. Die slaat een ontmaskerde mukhabarat met een houten plank voor zijn gezicht, op een ander plein met een andere mooie naam. Die verwoest alles wat er nog intact was in deze samenleving waar hem zo lang niets toebehoorde. En de verslagen dictator zelf ligt aan stukken gehakt en door voorbijgangers bespuwd nog altijd minzaam te glimlachen, omdat hij weet dat hij het niet veel verstandiger had kunnen aanpakken.