Jaap van Deurzen over een van zijn traumatische ervaringen tijdens zijn werk voor RTL Nieuws

Wankelend komt ze op ons af. Haar bloeddoorlopen ogen staan wagenwijd open. De uitgemergelde Hutu-vrouw hapt naar adem. Ze houdt haar baby als een reddingsboei stijf tegen haar lijf. En dan gebeurt het. In een laatste, wanhopige poging om haar kindje te redden, tilt ze het op en probeert het door het raam van onze jeep te proppen.

Ik zit achter het stuur en raak half in paniek en zeg zachtjes: ‘Ach nee, lieverd, dat kan niet, echt niet, nee lieverd, niet doen, niet doen, alsjeblieft.’

Langzaam begin ik handmatig het raampje omhoog te draaien. Ik zie het handje van de baby mee naar boven glijden. Ik laat een spleetje open zodat de minuscule vingertjes niet worden afgekneld. Ik kijk in de gebroken ogen van haar smekende moeder. Pas als ik een beetje gas geef en traag verder rol, glijden de babyvingertjes weer van het glas af. De moeder strompelt verder.

Het is september 1996 en ik rijd door Zaïre, dat tegenwoor­dig de Democratische Republiek Congo heet, in tegen de kilometerslange stroom van honderdduizenden Rwandese Hutu-vluchtelingen. Ze zijn twee jaar eerder gevlucht na de genocide op de Tutsi-bevolking in hun land. Van 7 april tot en met 15 juli 1994 spoelt er een golf van grotesk geweld over het Afrikaanse land. Honderdduizenden Tutsi’s en gematigde Hutu’s worden verminkt, verkracht en vermoord. De meeste misdaden worden gepleegd door extreme Hutu-milities. Maar ook zo’n 200.000 gewone burgers zouden hebben meegedaan aan de slachtpartij.

De Rwandese volkerenmoord wordt ook wel de ‘intieme genocide’ genoemd omdat de daders de naaste buren en collega’s zijn van de slachtoffers. In het geval van gemengde huwelijken slaan zelfs de eigen familieleden aan het moorden.

Het Rwandees Patriottisch Front (RPF), het leger dat door de Tutsi’s in Oeganda is opgericht, slaat vanuit het noorden van het land meedogenloos terug en grijpt op 18 juli 1994 de macht in Rwanda. Twee miljoen Hutu’s nemen uit angst voor wraak de benen naar het buurland.

De ellende begint op 6 april 1994. Rond halfnegen ’s avonds wordt het vliegtuig waarin de Rwandese Hutu-president Juvé­nal Habyarimana zit boven de hoofdstad Kigali uit de lucht geschoten. De daders worden nooit gevonden. De aanslag is het startschot voor een ongekende massamoord in het land.

Hutu-milities proberen uit wraak voor de moord op hún Hutu-president de totale Tutsi bevolking uit te roeien. Zeker 800.000 mensen worden op de meest gruwelijke manier met machetes doodgehakt. Nog nooit eerder is de wereld getuige geweest van zo’n krankzinnige geweldsexplosie in zo’n korte tijd.

Er duiken weerzinwekkende televisiebeelden op. De gemutileerde lijken liggen als grofvuil in de straten, vel­den, scholen en kerken of drijven in het Kivumeer. Na de machtsovername door het RPF-leger van de Tutsi’s zien we beelden van een 25 kilometer lange stoet Hutu’s die het land ontvluchten naar Zaïre.

Twee jaar lang zullen ze totaal afhankelijk blijven van westerse hulp. De situatie wordt op een gegeven moment uit humanitair oogpunt onhoudbaar. Als er in september 1996 berichten verschijnen dat de Hutu’s op het punt staan om terug te keren naar hun eigen land, vindt de hoofdre­dactie van RTL Nieuws het een goed moment om een serie reportages in het land te gaan maken. De hoofdredacteur wil echte mensenverhalen en vraagt mij om ze te gaan maken. Ik twijfel geen moment.