Nesjomme, een verhaal met beelden of beelden met een verhaal?

Nesjomme is het Jiddische woord voor ‘ziel’. Het is de titel van mijn film over de vooroorlogse Joodse gemeenschap in Amsterdam. De film volgt het fictieve personage Rusha, een Joodse Amsterdamse vrouw die leeft tussen de twee wereldoorlogen. In de film verweef ik archiefbeelden met Rusha’s verhaal om zo een beeld te schetsen van de Joodse gemeenschap in het interbellum. Als geboren Amsterdammer, getrouwd met een Joodse man, had ik de behoefte om de Joodse ziel van Amsterdam voor het voetlicht te brengen, de ‘nesjomme’.

Inmiddels is de film door tienduizenden mensen bezocht. In de gesprekken met bezoekers na afloop werd me steevast gevraagd: ‘Wat was er eerst? Het verhaal of de beelden?’

Om hier antwoord op te geven, ga ik even terug naar het begin. Het zijn in mijn geval vaak losse flarden, die gaandeweg een richting aangeven. Een steentje langs een Frans spoor waar ik over struikel, zo’n klein wit steentje dat je als eerbetoon op een Joods graf legt. Mijn moeder die doodgaat omdat al haar organen het hebben begeven, alleen haar hart blijft moedig doorpompen. Ze hield zo van het leven; ‘de lechaim’. En dan realiseer ik me dat de herinneringen aan de vooroorlogse Joodse gemeenschap zelden over het leven gaan maar altijd over de dood. Alsof ze niet geleefd hebben, geen dromen hadden, verlangens, ambities.

Dat is het begin van mijn reis. Mijn reis op zoek naar beelden en verhalen over het gewone leven van de Joodse gemeenschap voor de Tweede Wereldoorlog, toen niemand nog kon vermoeden dat er na ‘de grote oorlog’ - die wij nu kennen als de Eerste Wereldoorlog - een nog veel grotere oorlog zou komen. Ik transformeer in een soort spons, ik wil alle verhalen horen, zien en lezen om uiteindelijk een universeel verhaal te kunnen vertellen vanuit het perspectief van Rusha, een jonge joodse vrouw. En tegelijkertijd stort ik me in beeldarchieven, musea en privécollecties, waarbij ik elk beeld beschrijf in grote multomappen, mijn ‘schatkisten’, die ik iedere dag meesleep naar de montage.

En in de montage, samen met mijn editor Ruben van der Hammen, begint pas het eigenlijke ‘scheppen’. Ingenieus op papier bedachte combinaties van beeld en verhaal, die fondsen en omroepen destijds hebben overtuigd, blijken totaal niet te werken en andersom bevatten sommige beelden zulke mooie verhalen ‘an sich’ (bijvoorbeeld hoe mensen zich tot dieren verhouden in de oude opnamen van Artis) dat er geen verhaal bij nodig is, alleen maar geluiden of muziek.

Terug naar de vraag ‘wat was er eerst, beeld of verhaal?’ Soms was er een beeld dat in mijn hoofd bleef, zoals twee heen en weer hollende kleuters op straat, hun onschuld raakte me. Dat beeld heb ik uiteindelijk gebruikt om Rusha’s emotie te verbeelden, over het sprankje hoop dat ze had na de Februaristaking.

Soms was er een verhaal waar geen enkel beeld van was, zoals de Tip Top, de geliefde buurtbioscoop in de Jodenbreestraat, waar vrouwen tijdens de matinee aardappels schilden en artiesten als Louis Davids entr’actes uitprobeerden. Hoe verbeeld je dan een verhaal? In de film laat ik Rusha’s oma vertellen over de pianist in de Tip Top en ik was gezegend met een gepassioneerde beeldresearcher, Hans van den Berg (1958-2025), die net zo lang bleef zoeken tot hij een nebbisj pianist vond met een biertje in zijn hand.

Want het allermooiste van films maken, is dat je samen ‘schept’.