Misha Wessel en Thomas Blom waren ervan overtuigd dat ze de serie Free at Last alleen konden maken met een Zuid-Afrikaanse regisseur en producent

Er heerst grote opwinding in Johannesburg in het najaar van 2017. Ieder journaal opent ermee, er staan grote koppen op de voorpagina’s. In een historisch vonnis heeft rechter Billy Mothle bepaald dat anti-Apartheid activist Ahmed Timol in 1971 niet zelf vanaf de tiende verdieping van het John Vorster politiebureau is gesprongen, maar dat hij is geduwd. Geen zelfmoord, maar moord. En dat de nog levende Apartheid-agenten strafrechtelijk vervolgd moeten worden voor hun daden.

We zijn in Zuid-Afrika voor onze eerdere documentaire ‘The hunt for Gaddafi’s billions’. Onze plaatselijke researcher vertelt ons dat dit zulk groot nieuws is omdat na de val van het Apartheid-regime er maar twee daders daadwerkelijk zijn veroordeeld tot een gevangenisstraf. Twee? We vragen ons af hoe dat mogelijk is.

De Waarheids- en Verzoeningscommissie, in 1996 opgericht onder leiding van Desmond Tutu, stelde heel duidelijk dat Apartheid-daders die geen amnestie zouden krijgen, of die geen amnestie wilden aanvragen, vervolgd zouden worden. Er is zelfs een lijst met 300 zaken overhandigd aan het OM om nader te onderzoeken en waar mogelijk procedures te beginnen.

Maar hoewel de families van de vele Apartheid-slachtoffers al jarenlang zoeken naar waarheid en gerechtigheid, is er sinds die tijd vrijwel niets gebeurd. Geen vervolgingen, niets. De frustratie is groot. Onze interesse is gewekt.

Fast forward naar 2023. Het idee voor een driedelige serie waarin betrokkenen, daders en slachtoffers voor het eerst hun persoonlijke verhaal vertellen en daarmee het ware gezicht van Apartheid tonen, heeft vorm gekregen. De VPRO is al vanaf het begin aan boord, het Duitse Beetz Brothers is de producent. Maar we zijn ervan overtuigd dat we de serie alleen kunnen maken met een Zuid-Afrikaanse regisseur en producent. Storyscope, een zeer gerenommeerd productiehuis in Johannesburg, introduceert Xoliswa Sithole bij ons.

We ontmoeten haar voor het eerst tijdens het IDFA in Amsterdam en zijn meteen onder de indruk. Niet alleen vanwege haar CV, ze heeft meerdere Bafta’s en een Peabody gewonnen, maar om haar enorme persoonlijkheid. Ze is warm, intuïtief en enorm eigengereid: “Dit verhaal is zo belangrijk voor mijn land en zo veel groter dan wij. Laten we hierbij afspreken dat we onze ego’s buiten de deur laten, elkaar altijd steunen en keihard werken om een zo goed mogelijke serie te maken.”

En dat doen we. Xoliswa heeft geweldige contacten binnen het ANC, breekt overlevenden open met struggle songs en wijst ons op gevoeligheden die wij als Europeanen misschien niet meteen zouden opmerken. Hoeveel ruimte geef je een witte dader zijn verhaal te doen, hoe zorg je voor zwarte autoriteit en niet alleen maar voor zwart slachtofferschap, hoe vinden we de juiste balans tussen onze verschillende karakters?

Wij op onze beurt komen weer makkelijker binnen bij de Afrikaners en de politie, omdat velen van hen oorspronkelijk uit Nederland komen en we hun taal spreken. En we stellen directe vragen die ze in Zuid-Afrika al sinds de Waarheidscommissie niet meer hebben gesteld. Het blijkt vaak verrassend openhartige antwoorden op te leveren.

We sturen elkaar bij waar nodig, we laten ruimte waar nodig. Het is een fantastische samenwerking die leidt tot een bijzondere serie: Free at Last. En we zijn er vooral heel trots op dat ‘ie niet alleen op NPO2 en in Duitsland en Scandinavië wordt uitgezonden, maar ook primetime op de belangrijkste zender van Zuid Afrika, SABC 1.