Het Leesfragment: rol VPRO ook na honderd jaar nog niet uitgespeeld

De democratie slaat er slecht voor. Er komen steeds meer (al of niet democratisch gekozen) autocratische politici, onverzoenlijke populisten en rechts-extremistische politieke partijen aan de macht in de wereld. Ook Nederland verrechtst.

Amerika onder Trump komt niet meer op voor de democratie. Recht maakt overal plaats voor macht. Minderheden worden zondebokken, diversiteit en inclusie worden teruggedraaid. De democratie houdt het alleen als we blijven beschikken over een gedeelde kijk op de werkelijkheid en daarvoor is nodig dat we onze digitale soevereiniteit op Big Tech heroveren. Daarmee zijn we terug bij publieke media.

Oneindige onenigheid
Lange tijd vond ik dat journalistiek niet constructief, betrokken of inclusief, maar kaal moet zijn. We zoeken uit hoe het komt dat de samenleving disfunctioneert, maar gaan dat niet verhelpen. Daarom voelde ik mij altijd aangetrokken tot de VPRO, die geen levensbeschouwelijke of politieke idealen vooropstelt of najaagt, maar laat zien wat er speelt en verheldert wat ingewikkeld is. Maar sinds enkele jaren geloof ik dat wij ons deze naïviteit niet meer kunnen veroorloven.

Er staat inmiddels te veel op het spel: wat mij betreft allereerst het klimaat, de democratie, de mislukte digitale revolutie en de mondiale ongelijkheid. Voor de VPRO komt de vraag aan de orde of ze haar ondogmatische benadering moet loslaten en stelling moet nemen tegenover de steeds onherbergzamere wereld waarin wij leven. In het verlengde daarvan ligt de vraag of de VPRO aanjager of medevormgever van een tegencultuur moet, wil of kan zijn, die de onttakeling van de democratie gaat proberen te stoppen.

Ik ga er niet meer over, maar denk dat daar in redelijkheid niet meer aan te ontkomen valt. Je kunt en heel goed de tanende democratie helpen bevorderen en leerstelligheden de wacht aanzeggen. Sterker nog: de democratie bevorderen en de VPRO overeind houden komt min of meer op hetzelfde neer. Ze kunnen geen van beide zonder ‘oneindige onenigheid’, die voortkomt uit het feit dat – in de woorden van filosoof Hannah Arendt – ‘mensen nooit herhalingen van hetzelfde model zijn’. Mensen verschillen per definitie van elkaar en het is van belang om dat niet te verdoezelen, maar te erkennen. Pluriformiteit is onvermijdelijk; dat is wat goed samenleven is.

Niet voor niets leert Arendt ons ook dat we er goed aan doen steeds nieuwe mensen de volgende fase of verschijningsvorm van de democratie te laten uitvinden. Hetzelfde geldt voor de omroep. De stille generatie (geboren tussen 1930 en 1945) geeft bij deze het stokje maar wat graag door aan de millennials (geboren tussen 1981 en 1996).

Andere verbanden?
Hoe zal de VPRO zich tot de nabije toekomst verhouden? Bindt ze de strijd aan tegen ongewenste ontwikkelingen of legt ze zich erbij neer, omdat ze kortetermijnbelangen laat prevaleren boven wat beter is als je de horizon verder legt? Gaat ze groeien, krimpen, samensmelten, verkassen of verdwijnen? Het kan een bewijs van betrouwbaarheid zijn als je jezelf toestaat om tijdelijk te bestaan.

Provo kondigde al bij de oprichting aan dat men de boel maar ‘voor even’ kwam ontregelen. Ze hielden woord en zijn positief de geschiedenis ingegaan. Het is moedig om jezelf op te heffen als je doel bereikt is dan wel steeds verder wegraakt, of als een ander verband betere perspectieven lijkt te bieden.

Een hybride VPRO
Bij het ontwikkelen van toekomstscenario’s voor de VPRO zou volgens mij Abel Enklaar (1995) het voortouw kunnen nemen. Hen – Abel is trans – zou mogelijk de kiem kunnen leggen voor een tegenbeweging van zesentwintigers. Enklaar is opgeleid in het grensgebied van theater, technologie, kunst en wetenschap en is geïnteresseerd in innovatie en experimenten die de klassieke medialogica overstijgen.

Noem hen ‘media-agnostisch’. Abel ontwikkelde met diens Medialab een podcastplayer voor doven, onderkent de gevaren van ai, maar weet tegelijkertijd dat ai in heel veel toepassingen onmisbaar is. Ook wordt er gewerkt aan een tool waarmee mensen publieke waarden van ai kunnen doormeten. Algoritmen zijn regeltoepassingen van patronen, ze bedenken zelf geen waarden, dus wil je kunnen nagaan hoe ze zich verhouden tot menselijke waarden.

Vraag je Enklaar hoe hen de toekomst voor zich ziet, dan ligt die volgens hen in de opbouw van Nederlandse en Europese technologie en het bevorderen van offline leven. Hen ziet het voor zich: driehonderdzestig VPRO’ers zwermen een jaar lang uit over het land, betrekken leegstaande huizen in dorpen en gaan van daaruit buurtprogramma’s maken, kunstenaars uitnodigen, lezingen organiseren en mensen samenbrengen.

Dus niet meer alleen vanuit Hilversum uitzenden, maar als hybride instelling tegelijk bibliotheek, expositieruimte, debatcentrum en buurthuis zijn. Nicolaas Veul maakt al jaren programma’s die eenzelfde geest ademen: honderd dagen voor de klas, in de jeugdzorg of in een achtergestelde buurt. Mensen handelingsperspectief bieden door vanuit je auteurschap bijzondere ervaringen te delen.

Denk ook aan de meet-ups van Tegenlicht, en verhalen over mensen die van alle Amerikaanse tech af zijn gegaan. Binnenkort zijn radio en tv een te smalle basis geworden, wordt alles hybride, en zal het overal gaan gonzen van allerhande activiteiten. In het Archief van de Toekomst heeft VPRO Medialab alle Tegenlicht-programma’s per scene doorzoekbaar gemaakt.

Er komt een tool voor docenten om zelf lesbrieven te maken met behulp van Tegenlicht-filmpjes. De VPRO is leading als digitale omroep. Niet vanuit efficiency, maar vanuit creatieve makers die de toekomst willen kunnen verbeelden.

Voorbij de megalomanie
Het is duidelijk: de VPRO hoeft de handdoek nog niet in de ring te gooien. We moeten ons blijven keren tegen wat Sander Schimmelpenninck ‘het internationale ophefcircus’ noemt, dat de democratie blijft ondermijnen door de volkswoede te infecteren met nepnieuws en schijnwaarheden.

Als we de publieke ruimte niet onbeheerd willen achterlaten, zullen er bakens verzet en nieuwe allianties gesmeed moeten worden. Een omroep of platform in een knellende publieke dwangbuis volstaan niet meer. Technologieën voorzien ons niet van nieuwe visies, humor, of kritieken. Die zullen we zelf moeten blijven opdelven en uitvinden. Er is zoveel meer dan megalomanie en schaalgrootte.