Geertjan Lassche over werken aan een onderwerp waarvan iedereen adviseert het links te laten liggen

Ruim 2,5 jaar geleden krijg ik een mail. Het is het ontluisterende verhaal van Anneloes, een vrouw die 25 jaar geleden, als kind, in een negatieve spiraal terecht kwam toen ze melding deed van misbruik in haar gezin.

Intrigerend maar ingewikkeld, denk ik.

Want nadat het meisje aangifte deed, werden de beschuldigden vrijgesproken, ook in hoger beroep.

Een belrondje langs collega’s en deskundigen, levert deze adviezen op:
‘Brand je vingers er niet aan.’
‘Misbruik is als een tumor, niet in wroeten.’
‘Houd afstand.’
‘Hier kun je in verdwalen.’

Het decor van dit verhaal is de orthodoxchristelijke subcultuur, die ik goed ken. Ik weet dat die orthodoxchristelijke zuil, met de kerk en SGP, ook vaak kop van jut is in de publieke opinie.

Voor de kijkcijfers hoef je zo’n film ook niet te maken. Te zware materie voor de massa. Een sensationele aanpak daarentegen -SGP’ers bashen- is altijd prijs, maar daar pas ik voor.

Veel redenen om tegen de hoofdpersonage te zeggen: ‘Ik zie er vanaf’. ‘Een volle agenda’ was een eerlijk excuus geweest.

Maar hoofdredacteur documentaires Margit Balogh van de EO belt me, eind 2022. Ze wil een serie maken over de Tien Geboden. Een ambitieus project dat ze doet met filmproducent Doxy uit Amsterdam. Ze wil graag dat ook een filmmaker met een uitgesproken christelijke achtergrond een gebod oppakt. ‘Eert uw vader en uw moeder’, is nog over. Ik bedank voor de eer. Margit belt nog een keer, en nog een keer.

Er is iets geks, en creatieve mensen zullen dat herkennen: Zodra iemand een zaadje dropt, ongevraagd of ongewenst, schiet het toch wortel. Het raderwerk in je hoofd is al aan het draaien. En voor je het weet zijn er ideeën. Als je dat idee hebt uitgesproken, ben je eigenlijk al verkocht. Maak je het vervolgens niet, wordt je idee copycat. Dit is denk ik ook het verschil tussen real life en AI. Echte creativiteit is een proces, geen druk op de knop.

Margit nog een keer aan de telefoon, nu vol op het orgel qua empathie.

En dan vertel ik Margit over Anneloes die wil vertellen over hoe ze als kind in de knel kwam toen ze melding maakte van misbruik. De EO en producent Doxy happen meteen.

Vanaf het begin ben ik me bewust hoe gevaarlijk dit onderwerp is. Ik vraag om rugdekking, van beide partijen, ook als het moeilijk gaat worden.

Om deze documentaire te maken, gaan we voor een versneld fondsentraject, waardoor je sneller kan maken, maar met beperkte financiële middelen.

En dan begint de reis die langer duurde en ingewikkelder was dan ik al had kunnen weten van de vele waarschuwingen.

Vele keren spreek ik met Anneloes af. En in ieder gesprek raak ik na een uur volledig verzadigd, omdat het verhaal geen einde kent, ellende in slow motion.

Het is een uiterst gevoelig dossier, omdat de beschuldigingen fors zijn.

En wie wil er praten, als er zoveel sociale druk is in die gesloten subcultuur?

De hoofdpersoon heeft tweemaal deksel op de neus gehad van de rechter, dus als journalist kan ik echt niet zomaar meegaan in haar betoog. Haar vader, die door Anneloes destijds werd beschuldigd, is al overleden. In welk wespennest kom ik terecht?

We gaan niet voor een onderzoeksjournalistieke reconstructie, en toch wil ik in al mijn films de journalistieke basiscodes eerbiedigen, voor ik ga verbeelden. In het begin knipperen er vele rode waarschuwingslampjes op het dashboard. Er zitten nogal wat dissonanten in het verhaal van Anneloes. Eén voor één lopen reseacher Janicke Bijlsma en ik ze bij langs en we zijn voornemens de kijker die dissonanten ook mee laten beleven. Alles voor de waarachtigheid.

En hoe vertel je? Terwijl haar verhaal me duizelt, begin ik op haar gezicht te letten, waar een diversiteit aan emoties zich op aftekent, gezichtsuitdrukkingen die in een split second kunnen veranderen. Haar gelaat vertelt een parallel verhaal, over een gekreukt leven, een boodschap die misschien nog wel intenser binnenkomt dan een feitenrelaas. Opeens heb ik de vorm. Wat als we nu in de hele film naar haar kijken, alleen naar haar gezicht?

Af en toe bereiken we de grens van waanzin, vanwege de complexiteit van het onderwerp. Om nog maar te zwijgen over het afbreukrisico. Je geloofwaardigheid verlies je maar één keer, als journalist en documentairemaker.

En dan is er nog de krapte van het budget, terwijl er ocaanen tijd in verdwijnen. Deze productie voelt economisch gezien als een vaatdoek die in een kurkdroge zomer aan de waslijn hangt en opdrachtgevers -hoe goedbedoeld ook- maar blijven wringen of er toch nog een druppel water in zit. Had ik maar niet aan moeten beginnen, vermaan ik mezelf.

Maar er gebeuren ook bijzondere dingen, mensen uit haar netwerk die vanuit een diepe overtuiging vinden dat ze mee moesten doen aan de opnames en verrassen met openhartigheid.

Het is nu 2,5 jaar later. De film IK WAS EEN KIND is er.

Een film die in de kern gaat over hoe het kan dat systemen in onze samenleving geen antwoord hebben op toxische interpersoonlijke relaties waardoor kinderen (mensen) in de verdrukking komen en alleen komen te staan.

Documentaires maken, is tegen de stroom in zwemmen. Als documentairemaker moet je soms wel maniakaal zijn, de Don Quichot in jezelf omarmen. Anders ga je die berg niet beklimmen.

Ik zit nu 25 jaar in het vak, en maak zowel televisie als documentaire. Er wordt heel veel televisie gemaakt, streamers schreeuwen om lekkere content. Maar serieuze journalistiek en de ‘echte’ documentaire staan onder druk. Het is kostbaar, tijdrovend en niet zo populair in kijkcijfers.

Dus de grote commerciële tv-producenten beginnen er niet aan. Want er moet geld verdiend worden, er zijn targets en aandeelhouders. En de NPO en omroepen kiezen ook steeds minder voor de ‘echte’ documentaire of journalistiek in de niche. Want er is marktaandeel en omzet nodig, voor lijfsbehoud.

En dan is een gepassioneerde maker die ver gaat voor zijn product soms ingewikkeld. Ze hebben gelijk. Als ik ervoor ga, dan probeer ik er alles uit te halen, te vechten tot de finish. Intens? Ja, voor het product. Lastig? Ja, om processen zuiver te houden. Veeleisend? Ja, om echt iets toe te voegen aan wat er al is.

Ooit grapte een grote tv-producent bij een omroepbaas over mijn werkwijze, dat als er twee toppen zijn, een lage en een hoge, ik onnodig voor de hoge ga. Immers, je kan met de lage top hetzelfde verbeelden als dat je op de hoge bent, kwestie van hoe je het kader maakt.

Hij had gelijk…
dat dit precies het verschil is.

Nu we vrezen voor de democratie, omdat de macht bij enkelen ligt, nu het kapitaal en media in elkaar zijn vervlochten, in tijden van fake-news en AI, waarin iedereen zijn eigen realiteit heeft, de machines van de meningenindustrie overhit raken, zou de NPO juist moeten investeren in puur, in journalistiek en documentaire. Dus onafhankelijkheid. Echt in plaats van nep. En wat minder in entertainment en infotainment. De grote streamers hebben altijd diepere zakken, zullen dat beter doen. Daarbij zijn makers die vanuit oprechte maatschappelijke betrokkenheid verhalen vertellen, gedreven door waarheidsvinding, het echte kapitaal van de publieke omroep.

Wellicht blijf ik roepende in de woestijn. Dan hoop ik dat die overtuiging wel in mijn werk zit, en dat dat na 25 jaar opvalt.

Al dat geworstel levert ook iets op. Ik realiseer me beetje bij beetje dat mijn weerzin tegen dit onderwerp precies het probleem is waarom er niet eerder sluitende zorg was in het gekreukte leven van Anneloes. Omdat het de mens eigen is om bepaalde onderwerpen liever te negeren, voor het makkelijke te kiezen. Misschien verzinnen we zelfs argumenten om er niet aan te beginnen.

Opdat deze documentaire een lichtboei mag worden om toxische processen in gezinnen en kinderlevens zo vroeg mogelijk te kunnen herkennen.

De filmtitel bleef wijzigen tijdens het traject. Dan heb je ‘m dus nog niet.

Toen ik rond de jaarwisseling mezelf toch weer kwelde waarom dit verhaal zo nodig opgerakeld moet worden, -een argwanende vraag die ik ook regelmatig uit mijn netwerk kreeg- hoorde ik in gedachten de stem van Anneloes die reageert op het verwijt van haar vader dat zij misschien ook wel eens initiatief nam tot een seksuele handeling: ‘Maar ik was een kind’, zegt ze indringend in de camera, als verdediging.

Ik was een kind.

De titel is de legitimatie van de film geworden.