De Schepping van Bas van Beek en Birte Schohaus was een jarenlange zoektocht naar snippers informatie en vertrouwen

“Vertrouwen bouw je op door vooral níet met mensen zoals jou te praten… en door te zorgen dat jij te weinig hebt om een boek van te maken.” Zo begon een gesprek met een Nederlandse ceo over een genootschap waar hij in zat. We wilden weten waarom deze clubs, waar topbestuurders, -politici en -zakenmensen alleen op uitnodiging mogen aanschuiven, vertrouwelijkheid zo belangrijk vinden. “Hoe meer er in de openbaarheid komt, hoe minder kwetsbaar mensen zich durven op te stellen. Dan verandert de volgende bijeenkomst in een algemeen PR-praatje.”

Kortom, hij wilde er niets over kwijt. En dat bleek de essentie van ons onderzoeksonderwerp, de besloten genootschappen van de Nederlandse elite: absolute vertrouwelijkheid. Leden worden geacht te zwijgen. Naar buiten treden is not done.

Het leek een onmogelijke opgave om deze mensen aan het praten te krijgen, maar zonder hen hadden we geen verhaal. Dus hoe konden we toch toegang krijgen tot deze gesloten bolwerken?

De sleutel bleek bij de doden te liggen. In het archief van wetenschapper en klimaatscepticus Frits Böttcher vonden we de eerste aanknopingspunten. Omdat hij genootschappen als een belangrijk vehikel voor de verspreiding van zijn ideeën zag, hield hij minutieus bij wie deelnam aan bijeenkomsten. In zijn aantekeningen vonden we de eerste leden. Bijna allemaal dood, maar wel vaak met een groot archief.

Het was het startschot voor een jarenlange zoektocht door tientallen archieven en honderden boeken en biografieën, sommige daarvan waren nooit uitgegeven. We kopieerden duizenden bladzijden notulen, aantekeningen en brieven, kwamen soms bij mensen thuis om een dagboek dat veilig was opgeborgen in een brandkluis te mogen inzien.

Deze verzameling werd onze troef: wij hadden meer dan de leden van de genootschappen zelf. Die wisten vaak niet veel over de geschiedenis van hun gezelschap. Archieven waren verloren gegaan of versnipperd geraakt. Ons archief was de lokaas: bij eerste gesprekken konden we vertellen hoe en waarom hun gezelschap ooit was opgericht. Dat schepte vertrouwen. En de deur ging op een kier.

Een heel kleine weliswaar, want over de geschiedenis wilden sommigen het nog wel hebben, maar de huidige ledensamenstelling, dat was een brug te ver. Weer bood onze database uitkomst. In de notulen en aantekeningen zaten hints over wanneer en waar genootschappen elkaar troffen. Dat werd ouderwets journalistiek handwerk: lange avonden in een nabijgelegen café om een glimp op te vangen van de huidige leden. Soms tevergeefs, maar niet altijd. En zo vielen steeds meer puzzelstukjes op hun plaats.