De pijn van de persoonlijke verhalen over genocide kroop onder de huid van Dick Wittenberg

Een maand lang reizen fotograaf Jan Banning en ik door Rwanda, dertig jaar na de genocide. Hobbelend over roodkleurige zandwegen, bezaaid met keien, naar plaatsen waar je alleen met een vierwielaangedreven auto kunt komen. Doel is tweetallen te portretteren die aanvankelijk als aartsvijanden tegenover elkaar stonden en nu als goede bekenden of zelfs vrienden met elkaar omgaan. Doel is ook hun verhalen op te tekenen en te doorgronden wat hen tot elkaar heeft gebracht.

Het idee voor de onderneming ontstond in april 2023, toen Banning voor een ander fotoproject in Rwanda was. Een vakbondsman vertelde hem een verhaal over verzoening dat hem verblufte. Diens beide ouders waren in 1994 tijdens de genocide gedood. Een buurman had zijn moeder vermoord. Meer dan tien jaar later had de buurman om vergeving gevraagd. En moeders familie had hem vergeven. Toen de stoffelijke resten van moeder in een massagraf werden gevonden, nodigde ze ook de buurman uit voor de herbegrafenis.

Bannings voorstel met hem mee te gaan naar Rwanda te gaan om over verzoening te schrijven, kwam als geroepen voor mij. Het nietsontziend geweld in Gaza en de meedogenloze broederstrijd in Soedan verduisterden mijn stemming. Ik had behoefte aan licht.

Ik was ook sceptisch. Als voormalig buitenlandredacteur, wist ik dat Rwanda een autoritair geregeerd land is, waar oppositie niet wordt geduld. Was verzoening in Rwanda meer dan propagandapraat? Pas nadat ik in contact kwam met de lokale organisatie CBS Rwanda, smolten mijn bedenkingen. CBS staat voor Community Based Sociotherapy, sociotherapie die in de gemeenschap is geworteld.

Dat is de methode die de organisatie toepast om mensen met mentale problemen die het gevolg zijn van de genocide, weer deel te laten uitmaken van de gemeenschap. In Rwanda staat de aanpak bekend als Mvure Nkuvure: ik heel jou, jij heelt mij. Tal van onderzoeken tonen de effectiviteit van die aanpak aan.

Uiteindelijk bezoeken we dertig koppels. Ik hoor de meest verschrikkelijke verhalen waar geen eind aan lijkt te komen. Over trouwgasten die in het huis van de bruidegom levend werden verbrand nadat het dak was overgoten met benzine. Over de verkrachte zus die de genocide overleefde maar overleed aan de gevolgen van aids. Verhalen die dertig jaar na dato nog steeds tot in elk detail moeten worden verteld.

We zijn pas vier dagen onderweg en ik zit te beven op het terras van ons hotel. Ik kan het trillen niet stoppen. De pijn van de verhalen is onder mijn huid gekropen. Ik maan mezelf tot kalmte. Ik concentreer me op de momenten tijdens de gesprekken dat mijn gesprekspartners over heling en verzoening spraken. ‘Ik wil weer leven.’ ‘Ik ben herboren.’ ‘Ik voel me bevrijd.’ Zelfs na een genocide is er hoop.