VVOJ: ondanks ‘onacceptabel laag’ uurloon zijn de meeste onderzoeksjournalisten tevreden

Vanwege het twintigjarig jubileum heeft de VVOJ de stand van de onderzoeksjournalistiek laten opmaken. Michaël Opgenhaffen (KU Leuven) en Alexander Pleijter (Universiteit Leiden) hebben kwantitatief en kwalitatief onderzoek uitgevoerd onder Nederlandse en Vlaamse onderzoeksjournalisten, zowel VVOJ-leden als niet-leden.

“De grootste groep (81%) van de Nederlandse en Vlaamse onderzoeksjournalisten maakt als onderzoeksjournalist deel uit van een aparte onderzoeksredactie of -cel (45%). Het is opmerkelijk dat dit zo’n hoog percentage is, want slechts 11% van de respondenten besteedt honderd procent van de werktijd aan onderzoeksjournalistiek”, schrijven Opgenhaffen en Pleijter.

Nauwelijks onderzoeksjournalistiek in delen Nederland
Het onderzoek constateert dat onder meer in de provincies Zeeland, Flevoland en Overijssel amper onderzoeksjournalistiek wordt bedreven. De meeste onderzoeksjournalisten (75%) richten op thema’s die betrekking hebben op geheel Nederland. Ook regionale journalistiek (35%) krijgt aandacht, maar lokale onderzoeksjournalistiek is duidelijk minder populair (15%).

Er zijn in Nederland meer lokale en provinciale mediafondsen ontstaan, maar er is volgens de onderzoekers sprake van zekere willekeur. Daar waar lokale of regionale mediafondsen zijn, is niet per se het grootste gebrek aan onderzoeksjournalistiek. Zo heeft Zuid-Holland een provinciaal mediafonds, maar lijkt er een veel grotere schaarste aan lokale en regionale onderzoeksjournalistiek te zijn in Zeeland, Overijssel en Flevoland.

De diversiteit onder onderzoeksjournalisten is gering: twee derde is man, twee derde heeft een universitair diploma op zak en twee derde is politiek gezien links georiënteerd. Qua afkomst zijn er nauwelijks onderzoeksjournalisten die buiten Nederland zijn geboren of van wie een van de ouders buiten Nederland is geboren.

Onderzoeksjournalistiek is daarnaast overwegend mannenwerk. Niet alleen is dus twee derde van de onderzoeksjournalisten man; hun vrouwelijke collega’s hebben vaker een tijdelijk contract.

Freelance onderzoeksjournalisten vaak onderbetaald
Een derde van de onderzoeksjournalisten werkt als freelancer. Ze steken veel tijd in opdrachten, maar krijgen daarvoor een bescheiden vergoeding van gemiddeld €28 bruto per uur. Ongeveer een vijfde van de freelancers verdient amper 10 euro per uur onderzoekswerk. ‘Eigenlijk doen ze veel onderzoek, nauwelijks gefinancierd, in hun privétijd’, constateren de onderzoekers.

Ondersteuning van media- en journalistieke fondsen kan helpen bij het financieren van onderzoeksprojecten. Bijna de helft van de respondenten deed een aanvraag. In de praktijk blijkt deze route ook voor vertraging te kunnen zorgen, als media zekerheid van financiering willen voor een freelancer mag beginnen met het onderzoek.

Tegenwerking vanuit overheden en bedrijven
Onderzoeksjournalisten krijgen vaak te maken met tegenwerking, zowel op sociale media als vanuit overheden, bedrijven en andere organisaties. Dit varieert van het vertragen van woo- of wob-verzoeken, dreigen met juridische procedures of het indienen van klachten bij partijen als de Raad voor de Journalistiek.

Hoewel onderzoeksjournalisten kortom vaak het nodige moeten incasseren, zijn ze - op een enkele uitzondering na - erg tevreden met hun werk. De overgrote meerderheid van de 169 respondenten zegt tevreden te zijn over hun werk als onderzoeksjournalist, exact de helft zegt ‘eerder tot zeer tevreden’ te zijn over de balans tussen werk en privé. ‘Of ze nu fulltime onderzoek doen, of onderzoek combineren met een gewone journalistieke praktijk, als ze opnieuw voor de keuze stonden zouden ze geen moment twijfelen om in hun eigen voetsporen te treden’, aldus de onderzoekers.

Aanbevelingen onderzoek
Het rapport doet verder een aantal aanbevelingen. Zo moet de overheid de onderzoeksjournalistiek niet alleen ‘in woord en munt’ moeten steunen, maar het werk van onderzoeksjournalisten vergemakkelijken: minder tegenwerking vanuit de overheid bij het opvragen van documenten, verbeteringen van de nu vaak gebrekkige openbaarmaking van informatie en staken met verdachtmakingen aan het adres van journalisten.

Media die werk afnemen van freelance onderzoeksjournalisten dienen het belang van onderzoeksjournalistiek te onderkennen met een eerlijke onderzoeksvergoeding.

Fondsen moeten ernaar streven aanvraagprocedures zo eenvoudig mogelijk te houden. De nu veelal lokale mediafondsen in Nederland zouden volgens de onderzoekers worden uitgebreid richting nationale dekking. Onderzoeksjournalistiek in gemeenten waar deze schaars is moet verder worden gestimuleerd.

Het volledige VVOJ-onderzoeksrapport Staat van de Onderzoeksjournalistiek is via deze link te lezen.