‘Tijd voor juicekanalen op het Binnenhof’

‘De Leugen regeert.’ Koningin Beatrix liet het Genootschap van hoofdredacteuren in 1999 sidderen toen ze haar ongenoegen uitsprak over het niveau van de vaderlandse pers. De pavlovreactie was groot bij het journaille. Wat krijgen we nu? Gaat Hare Majesteit ons de les lezen? Was ze boos over de berichtgeving van de Oranjes. Nou, wij laten ons niet kennen.

De opmerking schiet me te binnen nu de parlementaire pers zelf ook toegeeft dat ‘de leugen regeert’ in Den Haag. Marleen de Rooy, parlementaire verslaggever van het NOS-journaal, was bijzonder openhartig over de onwaarheden die haar worden opgespeld tijdens haar werk. Aan Mediastorm vertelde De Rooy dat haar was geleerd dat spindoctors en woordvoerders je kunnen misleiden, maar dat ze nooit tegen je zullen liegen. Die geruststellende woorden bleken lege leugens te zijn tijdens het toeslagenschandaal, vertelde ze.

‘Liegende non-valeur’
‘Wat er toen gebeurde is bijzonder kwalijk. RTL en Trouw brachten het als eersten. In het kader van wederhoor belden wij het elke keer na. Wat klopt er precies van dit verhaal? Dan kregen we steeds te horen: ze zitten helemaal mis, ze snappen het gewoon niet, die moeten vroeg of laat publiekelijk door het stof. Ik benaderde allerlei woordvoerders. Die zeiden: nee, wat Trouw en RTL melden klopt niet. Daarna hoorden ze dat we hadden besloten het toch te brengen.’

Toen De Rooy in Den Haag begon met doorvragen, werd ze al snel met de nek aangekeken. De noviet van de redactie werd weggezet als een liegende non-valeur, vertelt ze, nadat ze bij het doorrekenen van een belastingschijf een 0,1 procent fout had gemaakt. ‘Ze hebben een week lang tegen iedereen gezegd: tussen jou en mij, die De Rooy hè, die nieuwe van de NOS, die snapt er geen kloot van. Ze zijn Ron Fresen en alle andere duiders gaan appen: jullie gaan vreselijk de mist in, jammer van jullie reputatie.’

Powerplay om haar de waarheid niet te laten vertellen, was het. ‘Als je net nieuw bent is het allemaal zo spannend. Het is intimidatie: alle duiders appjes sturen dat ze hun vingers er niet aan moeten branden, dat ze de mist in gaan. Met andere woorden: je zet je reputatie en je geloofwaardigheid op het spel. En dat allemaal omdat ze zelf wilden bepalen hoe en wanneer ze het naar buiten zouden brengen.’

Voorliegers
De betrokken voorliegers, dat woord is hier wel op zijn plek, zitten er allemaal nog. Wat heet: de top van deze piramide, de eindverantwoordelijke van deze doctrine, mag zich sinds deze maand de langstzittende premier aller tijden noemen. Hij blijft voorlopig ook nog wel zitten, want hij heeft toch zélf niet gelogen?
Dat de leugen regeert in de media is niet nieuw voor mij. Wel dat het is doorgedrongen in de politiek. Aan het eind van dit jaar vier ik mijn eerste lustrum in de mediaverslaggeving, en daar is liegen een tweede natuur. Die ziekte heeft helaas ook Den Haag bereikt.

Na mijn middelbare schooltijd, zo’n tien jaar geleden, werkte ik kortstondig als parlementair journalist in Den Haag en in die tijd heb ik, op een incidentje hier en daar, nooit onprettige ervaringen gehad met het woordvoerdersgilde. Op de financiële redactie van De Telegraaf, waar ik daarna belandde, ging het er al helemaal netjes aan toe. Natuurlijk zie je trucs voorbij komen. Soms stuurde je vragen genummerd in en kreeg je de antwoorden als één lap terug – een handigheidje om een onwelgevallige vraag te kunnen ‘vergeten’ zonder dat het opvalt.

Politieke journalistiek was gemeen en vals, maar niet leugenachtig. Dacht ik. In mijn middelbare schooltijd was ik een onvervalste nerd die graag een politieke coulissenfluisteraar wilde worden naar het voorbeeld van Amerikaanse boeven als Lee Atwater en Karl Rove. Die waren meester in het manipuleren van de waarheid.
Ik keek documentaires over de rampzalige verkiezingscampagne van Michael Dukakis in 1988 en las boeken over de ontstaansgeschiedenis van D66. Het waren vooral de spins die mijn aandacht trokken, maar dat was toch echt iets Amerikaans.

‘De magere mannetjes’
In Nederland heerste een aversie van spinnen en waren de voorbeelden onschuldiger. Zo fluisterden voorlichters van andere partijen dat voormalig D66-leider Jan Terlouw zijn voorlichter tijdens de campagne van 1981 zou hebben gevraagd om de pers te bellen toen de twee een nooddruftig schaap in een sloot tegenkwamen, met het idee om het arme dier pas te redden als de fotografen in de aanslag stonden. Misschien niet het beste voor het schaap, maar het zou wel heel goed zijn voor Terlouws imago als dierenvriend. De politicus zelf en zijn voorlichter, de in 2014 overleden Ernst Bakker, hebben altijd categorisch ontkend dat dit voorval heeft plaatsgevonden: zelfs het hulpbehoevende schaap zou niet bestaan.

Geen leugens, wel beeldvorming, en dat komt nog steeds voor. D66 is niet alleen slachtoffer, maar ook dader. Veertig jaar na het schaapincident liepen namelijk de opvolgers van Bakker bij D66 tegen de lamp. Het gezelschap - in Den Haag ‘de magere mannetjes’ genoemd - had geprobeerd journalisten en commentatoren op kwaadaardige wijze te bewerken over informateur Johan Remkes. De VVD-prominent zou regelmatig, ook onder werktijd, te diep in het glaasje kijken. Het verhaal ontplofte in de gezichten van de D66’ers die hun namen en hoofden prominent terugvonden in De Telegraaf. Weer waren de sociaalliberalen erin geslaagd om dat wat juist úít het nieuws moest blijven, de spin, tot nieuws te maken.

Toch is er wel iets veranderd sinds de laatste formatie. De aantekeningen die minister Ollongren onder haar arm meedroeg bleken een inzicht te verschaffen over de ware denkwereld van Den Haag. Daarin stond zwart op wit dat er voor het lastige CDA kamerlid Pieter Omzigt een functie elders moest worden gezocht. Spinnen had geen zin meer, het enige wat overbleef was excuses maken.

Je liegt zolang het tegendeel bewezen is
Voor mij was het een breekpunt. De foto was de cesuur omdat er nu ook bewijs was van de machinaties op het Binnenhof. Het was ook een schok, omdat het Binnenhof zich de mores had aangeleerd van Hilversum. Je liegt zolang het tegendeel bewezen is. Als mediaverslaggever had ik daar al te veel ervaring mee gehad.

Zo zwoeren de NPO en BNNVara nog net niet op hun moeders graf dat Matthijs van Nieuwkerk absoluut geen contract had bij de productiemaatschappij waarmee hij ineens al zijn programma’s ging maken. Toen de Algemene Rekenkamer er in dook, bleek die constructie wel degelijk te bestaan. College Tour, het programma dat hij tijdelijk van Twan Huys overnam, was als gevolg van inhuren van de buitenproducent ruim 40% duurder geworden, zo becijferde de Rekenkamer bovendien. Als wethouder zou je eens moeten proberen om met maar één aannemer samen te werken zonder in de gevangenis te belanden wegens corruptie, maar de constructie van Matthijs van Nieuwkerk bestaat nog steeds. Op het Mediapark kan dat allemaal.

In Hilversum kan zelfs de baas van de NPO een weekend in een hotel in Dokkum doorbrengen met de topambtenaar die gaat over de subsidie aan de NPO van 900 miljoen euro. Zij kan op vakantie met de staatssecretaris die over de mediawet gaat. Zij, toevallig D66-lid, kan Nieuwsuur terechtwijzen omdat ze Sigrid Kaag te hard hadden ondervraagd in verkiezingstijd. Op het Mediapark is ‘netwerkcorruptie’, zoals lector Willeke Slingerland het noemt, onderdeel van het systeem geworden.

Liegen als folklore
Waar privé en politiek elkaar raken riekt het soms, daar moeten we eerlijk over durven zijn. De opmerking van Beatrix werd (oh ironie) gedaan na een pikante politieke privékwestie waarbij ze zelf betrokken was. Minister Hans van Mierlo had in 1999 aldus Volkskrant columnist Hugo Brandt Corstius ‘gelogen’ over de overplaatsing van een ambassadeur. Deze was volgens Brandt Corstius op voorspraak van Beatrix overgeplaatst omdat hij met ‘een vriendin hokte’. HBC opende het stukje met ‘Koning Leugen regeert.’

In Hilversum zou je de hele en halve onwaarheden nog als een vorm van folklore kunnen beschouwen. Daar krioelt een roedel mensen vol aandachtszieke en intellectuele statusangst met elkaar, terwijl een deel van de kijkers allang met de neus dicht is afgehaakt. Want wat waar gaat het over? Vaak over vermaak, over onzinprogramma’s en over kijkcijfers. Laat lekker gaan. Zelfs de tonnen die Matthijs van Nieuwkerk jaarlijks binnenharkt via een buitenproducent hebben, voor zover bekend althans, niet geleid tot uithuisplaatsingen of aardbevingsschade. Maar dat is in Den Haag wel anders. Waar in entertainmentland het gekonkelfoes tenminste naar buiten komt, blijft in Den Haag het deksel stevig op de beerput geschroefd.

En dan moeten we toch een ongemakkelijke conclusie trekken: Hoezeer de onthullingen van de juicekanalen ook vaak om persoonlijke futiliteiten gaat, ze leveren wel iets op. Allereerst omdat de onthullinkjes de lol van liegen indammen. Daarnaast zie je dat informatienetwerken er ook fundamenteel anders uit zijn gaan zien. Voorlichters en lobbyisten wéten dat ze potentiële bronnen zijn, terwijl de tipgevers van ‘juice’ een dag eerder waarschijnlijk nog niet eens beseften dat zij ooit als bron zouden fungeren.

Ik moest hierdoor denken aan een bardame in een café aan het Plein in Den Haag die mij ooit vertelde hoe een getrouwd Kamerlid van een coalitiepartij op donderdagavonden bij haar en andere dames zijn visitekaartje in het decolleté schoof. Later liet deze politicus zich voor veel geld wegkopen door een Amerikaans techbedrijf waarover hij pas daarvoor nog het woord voerde in de Kamer. Achteraf bezien was het eigenlijk wel goed geweest als een juicekanaal kond had gemaakt van zijn overspeligheid.

Tango met Mies Bouwman
Als we hadden geweten dat hij zijn vrouw belazerde, waren we immers ook alerter geweest toen hij op het punt stond om het land te belazeren.
Het Haagse woordenspel zou flink opknappen als er aandacht komt voor waarheidsvinding, zelfs als de manier ordinair en verschrikkelijk wordt gevonden. Pers en de politici houden elkaar immers in de greep zoals sterren en de entertainment pers jarenlang buddy buddy waren. Kijk naar de jarenlange tango’s die Henk van der Meyden kon dansen met John en Joop, André van Duin en Mies Bouwman. ‘Ik help jou aan publiek, als je mij een primeurtje toestopt.’ Het werkte, omdat er geen sociale media waren die de trekker overhaalden als het te bont werd.

Dat is veranderd. Met de komst van juicekanalen zijn er beerputten opengegaan in de entertainmentindustrie. De schijnheiligen lopen gevaar. Mensen die hun gezinsleven exploiteren maar vreemdgangers zijn, hebben wat uit te leggen. Amerikaanse spinlegendes als Lee Atwater en Roger Stone, over wie ik als puber biografieën las en documentaires keek, zouden er wel raad mee weten.

Kan dit ook in de parlementaire journalistiek? Ik zou de vraag willen omdraaien: waarom zou het niet kunnen? De saga over de magere mannetjes laat zien dat er ook voor Haagse trivialiteit een markt is. Coldeweijer en Roddelpraat hebben met jaaromzetten in de tonnen laten zien dat er een verdienmodel is. En tot slot hebben de juicekanalen aangetoond dat zij in al hun trivialiteit een vliegwiel zijn voor grotere onthullingen. Het is de hoogste tijd dat ook Den Haag die optelsom maakt. En die kan maar op één manier beantwoord worden: met een nieuwe vorm van parlementaire journalistiek.