Stella Braam en Astrid van Unen onderzoeken met enquête de relatie tussen inlichtingendiensten en de journalistiek
Hoe ver reikt de belangstelling van inlichtingendiensten voor Nederlandse journalisten? Die vraag staat centraal in een enquête die wordt verspreid onder journalisten. De vragenlijst is een initiatief van journalisten Stella Braam en Astrid van Unen die, met hulp van enkele collega’s en de NVJ, onderzoek doen naar de relatie tussen de journalistiek en veiligheidsdiensten. Zij willen inzicht krijgen in de manier waarop inlichtingen- en veiligheidsdiensten zich begeven in de journalistiek, en wat dat betekent voor bronbescherming, persvrijheid en veilig kunnen werken.
Berichten in de media zijn belangrijke informatiebronnen voor de drie inlichtingen- en veiligheidsdiensten. De databanken van de AIVD bevatten dan ook vele duizenden krantenknipsels en informatie over boeken. Maar er gebeurt nog meer: sommige journalisten worden benaderd om informatie met inlichtingenmedewerkers te delen.
Elke journalist kan in zijn onderzoek een ‘agent’ al interviewend tegen het lijf lopen, ook uit onverwachte hoek; bijvoorbeeld wetenschappers of mensen in het bedrijfsleven.
Weer anderen blijken, zonder dat ze dit weten, in de databases geregistreerd te zijn. Zo ontving Braam in 2022 een inzage-dossier van meer dan 300 pagina’s van de AIVD. Ook over de overleden onderzoeksjournalist Mehmet Ülger, de partner van mede-initiatiefnemer Van Unen, bleek veel informatie te zijn verzameld. Vooral in verband met hun onderzoek naar de extreemrechtse Turkse politieke partij de Grijze Wolven.
Verzoeken tot inzage
Publiciteit hierover leidde tot een golf van inzageverzoeken. Volgens de AIVD- jaarverslagen vroegen in 2022 in totaal 347 personen in Nederland hun inzagedossier op. In 2023 werden er 473 persoonlijke inzageverzoeken gedaan en in 2024 waren het 380 mensen. Hoeveel journalisten zich onder deze aanvragers bevinden, is onbekend. De AIVD heeft dit niet bekendgemaakt en journalisten hebben het niet bijgehouden.
Diverse journalisten hebben, na hun verzoek bij de AIVD, daadwerkelijk een inzagedossier ontvangen. Een unieke kans om, mits deze collega’s toestemming geven, deze dossiers te bestuderen en mogelijk een patroon te ontdekken in de belangstelling van deze dienst.
Over de MIVD en NCTV is overigens veel minder bekend. Deze diensten zijn (nog) een blinde vlek in de wereld van de journalistiek.
Veiligheid niet op orde
Contacten tussen journalistiek en inlichtingendiensten zijn aan wettelijke regels gebonden. Hoe verlopen deze contacten in de praktijk? De onafhankelijke toezichthouder CTIVD heeft alle operaties onderzocht waarbij de MIVD en AIVD een journalist hebben ingezet als agent in de periode van 1 januari 2019 tot 1 januari 2023.
De CTIVD concludeerde dat nog lang niet alles op orde is als het gaat om de veiligheid van journalisten die agent zijn voor de inlichtingendiensten. Die veiligheid en de werkwijze van de inlichtingendiensten moeten volgens de toezichthouder beter worden verankerd in beleid.
“Voor de bronnen van de journalisten geldt dat beide diensten niet hebben vastgelegd hoe ze moeten omgaan met extra veiligheidsrisico’s en de bescherming van de identiteit van deze bronnen.” Tot slot is het niet uitgesloten “dat journalisten als agent worden benaderd zonder dat zij dit weten”, aldus de CTIVD.
Vrij kunnen werken
Journalisten worden steeds vaker bedreigd, fysiek, digitaal of juridisch. Daar bovenop komt dus een minder zichtbare dreiging: de mogelijke inmenging van inlichtingendiensten in de journalistiek. Als die bemoeienis reëel is, moet die zichtbaar worden. Alleen dan kunnen journalisten zich weren — en kan de politiek, zo nodig, ingrijpen.
Een onafhankelijke pers is essentieel voor de democratie. Journalisten moeten vrij kunnen werken, in de zekerheid dat hun bronnen worden beschermd. Als inlichtingendiensten over hun schouder meekijken of hen (zonder medeweten) inzetten, raakt dat het hart van de persvrijheid. De bronbescherming komt in het geding, de journalistieke vrijheid wordt aangetast, en daarmee ook het vertrouwen van de maatschappij in de journalistiek.
Vertrouwelijkheid voorop
Gezien de gevoeligheid van het onderwerp, is gekozen voor de meest veilige aanpak: de vragenlijst is beschikbaar als PDF die zelf ingevuld kan worden. Deze kan per e-mail naar de initiatiefnemers worden gestuurd, of per post naar de NVJ. Zo kan wie dat wil anoniem blijven. Daarnaast worden diverse redacties benaderd om de vragenlijst te verspreiden.
In de enquête staan vragen als: hebben journalisten een inzageverzoek gedaan, en zo ja, wat troffen ze aan? Zijn ze ooit benaderd door medewerkers van AIVD of MIVD? Hebben ze te maken gehad met buitenlandse inlichtingendiensten, zoals die van Rusland, China, Iran, Turkije of de VS? Is er behoefte aan hulp bij het opvragen van inzage-dossiers of het indienen van klachten of bezwaren?
We nodigen je van harte uit om de enquête in te vullen. Dit zal maximaal 15 minuten duren. Download de vragenlijst hier.
Het onderzoek naar inlichtingendiensten en de journalistiek is begin april van dit jaar van start gegaan. De NVJ steunt het initiatief. Stichting Muckraker, die zich inzet voor persvrijheid en juridische steun aan onderzoeksjournalisten, financiert het eerste verkennende onderzoek. Braam en Van Unen trekken de kar.
Adviseurs zijn onder meer Huub Jaspers, bekend van zijn onderzoeken naar inlichtingen- en veiligheidsdiensten voor het radioprogramma Argos en Joep Dohmen, van NRC, die veelvuldig over dit thema heeft geschreven. De enquête onder journalisten is een van de manieren waarop de onderzoekers zicht willen krijgen op de potentiële invloed van de inlichtingenwereld in de journalistiek.
Praat mee