Sander Heijne over het nieuwe Vrij Nederland: ‘Streetwise, maar ook intellectueel’

Een ingewikkelde operatie. Bij wie de ontwikkelingen rond Vrij Nederland (VN) de afgelopen jaren volgde, viel de mond regelmatig open van verbazing. Op papier lag alle zeggenschap over het magazine bij de gedemocratiseerde redactie, maar die werd eind 2015 overdonderd door het van hogerhand genomen besluit om van het opinieweekblad een maandblad te maken. Dat ging zomaar niet, protesteerde het collectief zwaaiend met de statuten, maar na een jaar gesteggel werd de verschijningsfrequentie van VN per 2017 alsnog gereduceerd tot twaalf keer per jaar.

De nieuwe hoofdredacteur Ward Wijndelts ging er ambitieus tegenaan – ‘als ik hier een jaartje zit, zijn de cijfers verdubbeld’, voorspelde hij destijds in Villamedia – maar hij slaagde er niet in om het tij te keren. Het was een publiek geheim dat WPG Uitgevers graag van de kwakkelende publicatie af wilde – het verlies bedroeg tussen 2009 en 2023 9 miljoen – maar daar staken die vermaledijde statuten een stokje voor. Het voornaamste doel van stichting Weekbladpers, de enige aandeelhouder van WPG, is het uitgeven van VN.

Nu heeft uitgever WPG een maas in het statuut gevonden. Niet VN, maar alle andere bedrijven van WPG verlaten de Stichting Weekblad Persgroep – die wordt omgedoopt tot Stichting Vrij Nederland. De voormalige verzetskrant wordt na 79 jaar losgekoppeld van het moederbedrijf en gaat zelfstandig verder. Stichting Weekbladpers blijft 100 procent aandeelhouder van het blad. Historicus, auteur, voormalig economieredacteur (Volkskrant), tv- en podcastmaker Sander Heijne combineert nu de functies van uitgever en hoofdredacteur bij het blad. Hij resideert op de zesde verdieping van het Amsterdamse debatcentrum Pakhuis De Zwijger, waarmee een intensieve samenwerking overeen werd gekomen. ‘We gaan de krachten bundelen: VN op papier en digitaal, De Zwijger als ontmoetingsplaats waar mensen die zich zorgen maken over de staat van progressief en democratisch Nederland bij elkaar komen.’

Dat de interviewer-van-dienst zich met een gezonde scepsis aan de voorbereidingen van het gesprek zette, is een gevolg van diens dertig dienstjaren bij het voormalige spraakmakertje van de linkse gemeente. Er circuleren tientallen analyses ter verklaring van de neerwaartse spiraal waarin het blad belandde. Vast staat dat het onmogelijk bleek om de gedroomde opvolger te vinden voor de iconische hoofdredacteuren Rinus Ferdinandusse en Joop van Tijn, onder wier gezag de oplage eind jaren 70 steeg tot 120.000 exemplaren. Na hun vertrek was het een komen en gaan van leidinggevenden, die hun daadkracht doorgaans te snel en weinig doordacht omzetten in een ingrijpende wijziging van de bladformule. Soms hielden ze het al na een jaartje voor gezien, waarna een volgende ruiter popelde om het zadel te bestijgen in een hoofdredactionele rodeo dat niet te winnen viel. VN verzonk in een diepe identiteitscrisis.

Zal het jou wél lukken om de titel weer als ‘urgent’ en ‘relevant’ op de kaart te zetten?
‘VN moet weer worden wat het in zijn beste tijd was, maar dan vertaald naar deze tijd. Aan de progressieve kant van het spectrum een rol spelen in het debat. Rond de eeuwwisseling, toen ik nog studeerde en internet een klein ding was, las ik het altijd met genoegen. Het probleem is dat tegenwoordig voor niemand meer duidelijk is waar VN voor staat. Het is niet meer gepositioneerd rond een missie, terwijl dat juist nu uiterst noodzakelijk is.’

Wat is die missie?
‘De plicht om uitgebreid te berichten over waar de vrije samenleving onder druk staat, wordt bedreigd of aangevallen. We hebben hier een portret aan de muur hangen van verzetsman Anne Hendrik Kooistra, een van de grondleggers van de illegale VN die in Amsterdam door hem ondertekende pamfletten verspreidde waarin hij waarschuwde tegen het fascisme. Hij is dan ook niet oud geworden.

Zo erg als in augustus 1940 is het nu niet, maar je ziet dat de liberale samenleving op allerlei fronten wordt bedreigd. Zeker nu vrijwel alle kranten in handen zijn van twee Belgische tycoons die nu ook televisiezenders en radiostations aan het opkopen zijn, is er ruimte voor goede opiniejournalistiek die durft te benoemen wat speelt. Vooropgesteld dat de kranten nu goed func­tioneren, maar ze zijn kwetsbaar. Christian Van Thillo heeft niet het eeuwige leven. Wat wordt de koers van DPG Media als hij er niet meer is? Stel dat Elon Musk het concern opkoopt, dan kun je je afvragen wat er van onze journalistieke democratische controle op de macht overblijft.’

Wordt die controle op de macht nu onvoldoende uitgeoefend door NRC of Volkskrant?
‘Je noemt nu de twee beste kranten van Nederland. Als zij eigendom zouden zijn van onafhankelijke stichtingen, zou ik er veel geruster op zijn. Maar dit is niet het geval. Het primaire doel van hun eigenaren is geld verdienen. Als we kijken naar media in het algemeen, dan stellen ze zich veel teveel op als doorgeefluik van standpunten, ook als die feitelijk niet kloppen. De journalistiek is deels een echokamer geworden voor ideeën die niet zo heel lang geleden niet normaal werden gevonden. We weten in welke richting het zich kan ontwikkelen als we daar kritiekloos in meegaan. Wilders die vlak voor de verkiezingen met egards door Nieuwsuur wordt ontvangen zonder één kritische vraag omdat ze zo blij zijn dat hij er is. In feite positioneert de journalistiek zich daarmee als verlengstuk van de propaganda van een politieke partij. Ik geloof niet dat er zoiets bestaat als objectieve berichtgeving. Er zitten veel keuzes en uitgangspunten in. Je moet er gewoon helder in zijn: dit is waar we voor staan. Als we daar een eigen stem in vinden, denk ik dat er weer ruimte is voor VN’

Is er een nieuw redactiestatuut?
‘Dat is in de maak.’

De vorige redactie van Vrij Nederland meende op grond van het statuut zeggenschap over het blad te kunnen claimen, maar toen het erop aan kwam, had WPG daar geen boodschap aan.
‘Dat is iets tussen die redactie en WPG. Ik snap wel dat het pijn doet. Aan de andere kant: het gaat al heel lang niet goed met VN en het is heel lang niet gelukt om dat binnen de constellatie van WPG en de oude redactie om te draaien. De vorige eigenaar wilde van VN af omdat het al dertig jaar niet was gelukt om het weer Schwung te geven. Toen ik hoorde dat het blad in de etalage stond heb ik me gemeld. En gezegd: jullie zetten het te koop, maar je moet het niet verkopen. VN is traditie die geen eigendom van iemand behoort te zijn, maar eigenlijk van het publiek zou moeten zijn. Die rechtsvorm bestaat natuurlijk niet. Uiteindelijk, na lang puzzelen, is WPG ook tot het inzicht gekomen dat ze het niet moest verkopen, maar wel verzelfstandigen – als stichting. De vorige redactie wilde graag zelfstandig worden maar WPG heeft besloten dat er een nieuw team moest komen om het kansrijk te maken. Onder deze omstandigheden ben ik erin gestapt en heb gezegd: ik wil deze kar gaan trekken.’

En je kreeg een bruidsschat mee van twee miljoen?
‘WPG en ik hebben afgesproken dat we daar geen mededeling over doen.’

Het verhaal gaat dat je werd getipt door je vriend Jeroen Smit, die bij WPG in de Raad van Commissarissen zit.
‘Het zit anders. Ik loop al lang rond met het idee om een blad te maken op een manier waarvan ik vind dat een blad gemaakt moet worden. Toen ik in het Het Finan­cieele Dagblad las dat VN te koop stond ben ik gaan googelen. Wie bel ik? Toen ik zag dat Jeroen WPG-commissaris was heb ik hem gebeld van: ik ben geïnteresseerd, hoe zit dat, bij wie kan ik me melden? Volgens Jeroen moest ik bij hoofdredacteur Ward Wijndelts zijn. Na een aantal gesprekken met Ward werd besloten dat we dit niet samen moesten doen. Hij, ik, of iemand anders – maar niet samen. Daarna hoorde ik maandenlang niets. Ik dacht: dat gaat ‘m niet worden. Pas nadat WPG met de zittende redactieleden in gesprek was over de beëindiging van het contract nam de uitgever weer contact met me op.’

Er waren meer gegadigden. Waarom koos WPG voor jou?
‘Ik ben daar niet bij geweest. Ik ga daar niet over. Ik denk dat er heel veel te winnen valt maar dan moet het anders gaan dan het de afgelopen jaren ging.’

Wat ga je precies doen?
‘We gaan er digitaal weer een weekblad van maken. Ik ben een nieuwe website en een nieuwe app aan het ontwikkelen. De site is in september klaar, de app volgt later dit najaar. Daarin gaan we een weekeditie lanceren die op vrijdagmiddag in je app komt, een digitaal magazine inclusief alle denkbare opties: audio, bewegend beeld, geschreven verhalen.

Een van de redenen dat VN het moeilijk heeft gekregen ligt buiten het blad: de zaterdagbijlages van de kranten werden steeds beter. Nu in het digitale tijdperk kunnen we net zo snel schakelen als de dagbladen en een deel van die markt weer terugpakken. Of het deel van de markt bespelen dat een kranten-abonnement te duur vindt.

Zelf heb ik drie abonnementen, maar als ik naar mijn vrienden kijk is er niemand die een dagblad leest. Wat is de gemiddelde leeftijd van de lezer van Volkskrant of NRC? Er zijn hele volksstammen die hun mediagebruik afstemmen op Instagram, Netflix en dat soort kanalen. Natuurlijk zijn er twintigers en dertigers die kranten lezen, maar er zijn er veel meer die dat niet doen. De dagbladen hebben de slag gemist naar de jonge generatie.’

Een van je doelstellingen is inspelen op de actualiteit. Dat wordt lastig concurreren met media die over een wereldwijd correspondentennetwerk, meer redacteuren en meer geld beschikken.
‘Dat hangt af van keuzes die je maakt en hoe je de capaciteit inricht. Er komen hier vijf redacteuren in dienst. Een dagblad moet de hele wereld beschrijven, wij hoeven niet volledig te zijn. Daardoor kunnen we veel uitgesprokener zijn en inzetten op verhalen die er echt toe doen. Dat doen Elsevier en De Groene Amsterdammer ook. Maar ­Elsevier zit helemaal aan de rechterkant van het spectrum, De Groene is heel links en hoog intellectueel. Ik denk dat tussen beide bladen nog veel ruimte zit.’

VN is minder links dan De Groene Amsterdammer?
‘We zijn vooral meer streetwise. Ik lees De Groene met plezier, maar wij zijn meer op straat en in de samenleving te vinden. Dat is ook de optiek van waaruit ik mijn boeken heb geschreven: de werkvloer, wat maken mensen mee, hoe ziet hun wereld eruit? Daar heeft VN een grote traditie in: de kleurenbijlages, de grote reportages. Die mis ik nu in het medialandschap, daar kunnen we echt iets gaan betekenen. Mijn laatste boek heeft beter verkocht dan de gemiddelde VN: 60.000 exemplaren. De oplage van het blad is nu 14.000, waarvan 6000 print, 4000 online en 4000 losse verkoop. We willen flink gaan groeien.’

Je gelooft dat ook het papieren maandblad ­toekomst heeft?
‘Daar gaan we vanuit. Alles wat we in print publiceren, zetten we ook online. Daar ontkomen we niet aan. De meerwaarde van papier is: het is papier, je kunt het blad op tafel leggen. Op papier wil ik het culturele segment uitbreiden, dat is nu erg dun geworden. We willen op papier specials gaan maken over thema’s en die goed uitdiepen. Bijvoorbeeld: hoe moet het nu verder met onze kinderen? Volgens de statistieken zijn kinderen te zwaar, ze zijn extreemrechts, hebben allemaal een label en lezen nauwelijks nog. Zo’n onderwerp leent zich voor een stevig onderzoeksverhaal en een interview met een expert. Daar hebben we dan in Pakhuis De Zwijger een thema-avond over, zodat het niet alleen in het blad en online gebeurt, maar dat we er ook over in gesprek gaan.’

Je bent sinds april hoofdredacteur, maar het extra dikke zomernummer onderscheidt zich niet ­wezenlijk van de afgelopen jaargangen.
‘Dat klopt. Wel goed om even een knip te maken: ik ben nu nog de formule aan het doortrekken van het blad zoals ik het aantrof. Die restyling nam de afgelopen maanden in beslag. In het nummer dat eind september uitkomt, presenteren we de nieuwe opzet.’

In het hoofdredactionele commentaar geef je hoog op over het omslagverhaal, een interview van tien pagina’s met de Nederlandstalige rapper Yousef Gnaoui, beter bekend als Sef. Volgens jou ‘staat Sef voor alles wat Vrij Nederland wil zijn: uitgesproken en kritisch, maar ook constructief en verbindend. Streetwise, maar ook intellectueel; grappig als het kan, ernstig als het moet.’ Eerlijk gezegd trof ik in dat interview werkelijk niet één originele uitspraak of prikkelende gedachte aan.
‘Sef strijdt voor zijn plek in de samenleving. In zijn teksten vraagt hij zich af of er nog ruimte is voor hem en zijn kinderen, ondanks zoals hij eruit ziet, wat zijn achternaam is, wie zijn vader was. Hij gaat niet in een hoekje zitten afwachten. Je mag zijn muziek mooi, lelijk, intelligent of oppervlakkig vinden, maar hij is wel een strijder. Iemand die ertoe doet. Hij probeert het verschil te vinden. Er is een hele generatie die dat enorm
waardeert.’

En hij is succesvol. Spiegel jij je daaraan?
‘Ja, succes zou wel helpen. Het ontbreekt ons niet aan ideeën en intenties, maar we zijn nog niet echt begonnen. We moeten het in de praktijk gaan bewijzen.’