Rechtbankverslaggever Steven de Jong over zijn Schepping: ‘het vonnis zelf is nog het minst interessant’

“Ik vind het moeilijk om hier te zitten. Ik schaam me.” Dat waren zo ongeveer de eerste woorden die ik optekende in de rechtbank. 2 oktober 2009. Aan het woord een vrouw die een agent een ziekte had toegewenst. Een jaar eerder moest een tramconducteur het ontgelden. Ze had gedronken, verklaarde ze, in combinatie met medicijnen. “Het was niet de bedoeling, het kwam door omstandigheden.”

De officier moest daar niets van weten. “Het is haar niet overkomen. Mevrouw heeft het gedaan.” De rechter vroeg vervolgens aan de verdachte zélf wat een gepaste straf zou zijn. “Ik weet het niet”, snotterde ze. De rechter vonniste twintig uur taakstraf, wees het smartengeld af en besloot dat de voorwaardelijke boete van vorig jaar, 150 euro, nu wel betaald moet worden. Case closed.

Ik was die middag helemaal niet van plan mijn eerste rechtbankverhaal te schrijven. Ik werkte deeltijd bij NRC en deed de opinieredactie op de site. De rechtbank had ik al eens bezocht om inspiratie op te doen voor een roman. Nu zag ik ook journalistieke kansen. Folkert Jensma, juridisch redacteur, was net het blog Recht en Bestuur begonnen. Daarop maakte hij voor mij de rubriek De Zitting aan en dat stimuleerde mij om ermee door te gaan. Die rubriek bestaat nog, maar wordt al jaren geschreven door anderen redacteuren, die waarschijnlijk niet eens weten wat de oorsprong ervan is.

Het werk op de internet- en opinieredactie vroeg op een gegeven moment te veel van mij om die rechtbankverslagen er in eigen tijd gratis bij te doen. Bijna tien jaar later, in 2019, pakte ik de rechtbankverslaggeving weer op. Eerst voor het Lebowski-schrijversblog, daarna voor mijn eigen site Voorhethekje.nl. Uitgeverij Nieuw Amsterdam zag er een boek in, maar het moest dan niet zomaar een bundel verhalen worden. Er moesten ook heldere uitlegkaders en nabeschouwingen bij. Daarvoor dook ik de boeken in, volgde colleges aan de Open Universiteit en sprak ik rechtsgeleerden en procespartijen.

Rechtbankverslaggeving wordt ‘de meest luie vorm van journalistiek genoemd’. Je hoeft immers geen vragen te stellen. Plots opstaan en zeggen ‘Nou, nou, meneer de officier, waarom toch zo streng voor deze arme man, u ziet toch dat hij spijt heeft…’, wordt niet gewaardeerd. Toch vergt het wel degelijk inspanning. Je krijgt een stortvloed aan details over je uitgestort. In het genre dat ik beoefende was het vonnis zelf nog het minst interessant. Ik schreef vooral op wat in het vonnis en in het nieuws achterwege blijft. De levendige dynamiek ter zitting, de woordenstrijd tussen de procespartijen.

Zo’n zitting is ook een oefening in empathie. De route naar rechtsherstel, via een vast protocol, werkt louterend. “Verhalen die vertrouwen inboezemen in de rechtsstaat”, mailde oud-minister Jan Pronk mij na lezing. “Lichtvoetig, informatief en invoelend. Vrouwe Justitia, niet blind, maar met een balans waarop menselijkheid wordt meegewogen.” Ik ben blij dat ik dat heb kunnen overbrengen.