Randy Vermeulen en Maurits de Bruijn wilden iets nieuws toevoegen aan de Nederlandse queer geschiedenis

Het verhaal dat wij kennen van de aidsepidemie in Nederland is er één die met name verteld wordt vanuit het perspectief van de mensen die aan de wieg stonden van het beleid. Het zijn meestal de woorden van artsen en onderzoekers zoals Roel Coutinho en Jan van Wijngaarden die opduiken in de Nederlandse geschiedschrijving. Hoewel hun ervaringen van enorme waarde zijn, misten Maurits en ik juist de persoonlijke getuigenissen van mensen die de aidsepidemie van dichtbij hebben meegemaakt.

In ‘En niemand bleef onaangeraakt’ hoor je die verhalen.

De rode draad in de serie is de liefdesgeschiedenis van Jan en Martin. Zij ontmoeten elkaar in 1992 in het Amsterdamse café Montmartre. Het markeert het begin van een groots liefdesverhaal. Ze zijn een half jaar samen wanneer Martin vertelt over zijn aidsdiagnose. Jan mag het met niemand delen, omdat Martin niet bekend wil staan als ‘die aidspatiënt’. Maar als Martins ziekte zichtbaar wordt, besluit hij het rolmodel te worden dat hij zelf zo nodig had. Hij wordt door Erwin Olaf gefotografeerd voor een hiv-preventie poster, en groeit uit tot een icoon in de queer geschiedenis.

Ik ben op het verhaal van Jan en Martin gestuit terwijl ik aan het grasduinen was op een website, waar mensen verhalen kunnen achterlaten over degenen die gestorven zijn aan de gevolgen van aids. In die enorme lijst, kwam ik een foto tegen van een jongen wiens speelse lach meteen opviel: Martin. Pas later besefte ik mij dat het de jongen betreft die ik al kende van de foto van Erwin Olaf.

Via-via kwam ik in contact met Jan, Martin’s geliefde. Ons eerste telefoontje duurde twee uur. Ik herinner mij dat ik na ons gesprek een tijd voor mij uit staarde, er even van moest bijkomen.

Het was alsof ik in die twee uur een roman had gelezen.

Nu de serie in haar geheel online staat, krijgen Maurits en ik veel berichten binnen van luisteraars die zo enorm onder de indruk zijn van Jan’s verhaal, hem in hun hart hebben gesloten. En de dingen die zij noemen, waren allemaal al aanwezig in dat eerste gesprek: Jan’s eerlijkheid, kwetsbaarheid en de liefde voor Martin, die nog steeds heel aanwezig is in zijn leven.

In de vier jaren waarin Maurits en ik aan ‘En niemand bleef onaangeraakt’ werkten, hebben we Jan twaalf keer geïnterviewd. Deze gesprekken openbaarden een rijk, maar tragisch liefdesverhaal. Eén dat Jan al die jaren zorgvuldig in zichzelf opgesloten had. Het gaf ons inzicht in de manier waarop de epidemie van dichtbij ervaren is. Zijn verhaal toonde ons een geschiedenis die op sommige vlakken anders is dan die uit de boeken die Maurits en ik hadden gelezen over de epidemie.

Jan moest – zeker in het begin van de opnamen – wennen aan het idee dat hetgeen hij meegemaakt heeft, een belangrijk onderdeel is van onze queer geschiedenis – en iets is waar mensen naar zouden willen luisteren. En tijdens de opnamen leek hij zich los te hebben gekoppeld van wat hij heeft meegemaakt. Alsof hij afstand had genomen van een geschiedenis waar Martin en hij deel van uitmaken. In de vier jaar dat we hem spraken, gaf hij af en toe iets prijs van wat het graven in zijn geschiedenis met hem doet: dan stuurde hij een berichtje dat hij wakker had gelegen, of dat hij geen goede dag had gehad.

Het werd duidelijk dat het verleden bij Jan een gat heeft geslagen, dat na meer dan 25 jaar nog steeds niet is gedicht.

Terwijl Maurits en ik aan deze serie werkten, hoorden we het vaker van de mensen die we spraken. Wat maakt dat het verleden voor hen nog steeds zo dichtbij is, en die oude pijn nog zo aanwezig?

In ‘En niemand bleef onaangeraakt’ onderzoeken we deze vragen, en bewaren we de getuigenissen van de mensen die de epidemie van dichtbij hebben meegemaakt.