Pannenkoek en geen pannekoek: de Volkskrant stapt ook over op ‘groene’ spelling

Met de overstap van de Volkskrant lijkt de ‘witte spelling’ stilletjes te sterven. In 2005, bij de verschijning van een nieuw controversieel ‘Groen Boekje’, stonden dagbladen en andere media op hun achterste poten. NRC, Trouw, de Volkskrant, de NOS, De Groene Amsterdammer en anderen besloten de oude spellingswijze te blijven gebruiken.

In de nieuwe, groene spelling kreeg – bijvoorbeeld – het woord ‘pannenkoek’ een tussen-n, iets dat volgens critici volstrekt onlogisch was. Hetzelfde gold voor woorden als ‘ruggegraat’ en ‘zielepoot’.

De witte spelling behelst meer dan die ene tussen-n. In die spelwijze is het dédain in plaats van dedain, 50 eurobiljet in plaats van 50-eurobiljet en de-escalatie in plaats van deëscalatie.

Taalstrijd
Het taalconflict dateert uit het begin van de 21e eeuw. De Taalunie, de maker van het Groene Boekje, werd door de Belgische en Nederlandse overheid opgericht voor een ‘gemeenschappelijk beleid op het gebied van de Nederlandse taal’. De Taalunie geeft ook het ‘Groene Boekje’, waarin de spellingswijze van woorden is vastgelegd, uit.

De tegenstanders van de laatste spelhervorming gingen daar niet in mee en kwamen met hun eigen ‘witte boekje’. Tabak: ‘Het conflict liep op een gegeven moment zo hoog op dat men niet eens meer met elkaar praatte. Later is dat wel weer bijgelegd.’

De Volkskrant was lang fel in haar verzet tegen deze wijze van spellen. In 2006 schreef de krant bij de presentatie van het ‘Witte Boekje’: ‘Volgens critici bestaat het Platform De Witte Spelling uit vijftigers die ergens ver achter in hun hoofd opeens de echo hoorden klinken van de jaren zestig en die op dat geluid de handen ineen sloegen [in de groene spelling aaneengeschreven, RdQ] in een vorm van burgerlijk verzet tegen een van boven opgelegde en met veel geheimzinnigheid omgeven spelling waarin ze niet gekend waren, die de hunne niet was en die ze ook niet van plan waren tot de hunne te maken’.

Augustus 2006: Bart Chabot neemt het eerste exemplaar van het Witte Boekje in ontvangst. Foto: Martijn Beekman/ANP.

Stilletjes overgestapt
Inmiddels zijn, naast de Volkskrant, alle aanhangers van de witte spelling overgestapt naar de groene spelling. Sommige, waaronder Trouw en de NOS, maakten daar publiekelijk melding van.

NRC deed dat – net zoals De Groene – niet. Maar in artikelen wordt wel gesproken van een ‘pannenkoekenhuis’ en een columnist die ‘pannenkoeken staat te bakken’. Ook Villamedia stapte, in stilte, over op de officiële spelling.

Pieter Klok, hoofdredacteur van de Volkskrant, verwoordde de keuze in zijn rubriek ‘De week van de hoofdredacteur’: ‘Eenduidigheid ging zwaarder wegen dan logica. Zelfs niet-logische taal gaat uiteindelijk wennen, wordt vanzelf logisch.’

Waarom besloot de Volkskrant nu wel over te gaan op de groene spelling?
Eindredacteur en lid van de ‘Stijlgroep’ Tabak: ‘Jonge mensen die bij ons werken hebben op de nieuwe, officiële manier leren spellen. Elke keer moest je uitleggen dat wij “pannekoek” schrijven en niet “pannenkoek”. Niet dat het erg is om dat voor de 36ste keer uit te leggen, maar je denkt wel: “Jonge collega’s hebben óók taalgevoel, en zij hebben géén moeite met de tussen-n”. Misschien moeten we ons er maar bij neerleggen…’

Jij bent onderdeel van de ‘Stijlgroep’ van de krant. Gaf die zich snel gewonnen?
‘In het verleden waren we steeds snel uitgepraat: we blijven bij de witte spelling. Ongeveer een half jaar geleden sprak ik met een jonge collega-eindredacteur die Japans heeft gestudeerd. Dat vond ik ontzettend knap, want als iémand taalgevoel moet hebben, is het wel iemand die Japans kan lezen en schrijven. En zij dacht: “Witte spelling, hoezo? Wat is het probleem met de groene?”. Daarna heb ik het punt nog eens op de agenda van de Stijlgroep gezet. En ineens was iedereen vóór groene spelling.

De e-mail die ik aan de redactie verstuurde lag al een half jaar op de plank. We vonden dat we de verandering in de krant moesten toelichten, bijvoorbeeld in de rubriek van de hoofdredacteur.’

Lachend: ‘Maar er waren dringendere zaken die voorrang kregen. Uiteindelijk was het een kwestie van die e-mail versturen. Ik ben wel blij dat het nu voor elkaar is. Uiteindelijk doen we er meer mensen een plezier mee dan we er mensen verdriet mee doen.’

In je e-mail proef ik teleurstelling. ‘De Volkskrant geeft zich nu, met enige pijn in het hart, gewonnen’, schreef je.
‘Dat was ook een beetje een taalgrapje. Voor iedereen die, zoals ik, is opgegroeid zónder tussen-n voelt het als een onlogische verandering. Maar de officiële spelling behelst meer veranderingen die minder pijn doen.’

Groene spelling, witte spelling: veel jonge lezers zal het niks zeggen. Hoe erg is zo’n N nou?
‘Het gaat om logica. Een pannekoek is een koek uit één pan, een ruggegraat is de graat van één rug. Dan is het raar om die N ertussen te frommelen. Die suggereert een meervoud waarvan geen sprake is. “Handelsoorlog” is een ander samengesteld woord, daarbij spreek je de tussen-s automatisch uit. Maar iedereen zegt pannekoek, zonder die n ertussen.’

Is het protest tegen de groene spelling een achterhoedegevecht geworden?
‘Uiteindelijk wel. Op het moment dat dat protest begon, had niemand verwacht dat het zo zou lopen. De gedachte was: “We laten zien dat het een slechte verandering is, dan keren ze bij Het Groene Boekje wel terug op hun schreden.’ Lachend: ‘Ik hoop dat ze dat zich bij een volgende spellingsherziening alsnog bedenken.’

Riep jouw e-mail reacties op bij collega’s?
‘Het heeft eigenlijk vrij weinig losgemaakt… Ik dacht dat veel jonge collega’s “hoera” zouden roepen. Misschien hebben ze dat ook wel gedaan - maar mij hebben ze niet gemaild. Een collega van ver in de zestig schreef: “Eindelijk, geen dag te laat”. Maar een andere zestiger vond het een “historische vergissing”.’

Soms moet je je verzet staken en je verlies nemen?
‘Andere dingen in de wereld zijn toch belangrijker.’

De Volkskrant heeft op donderdag in het V-katern een taalrubriek. Verwacht je gepikeerde reacties van lezers?
‘Die rubriek maak ik zelf niet, maar ik verwacht het eigenlijk niet. Vanmorgen heb ik stiekem even gekeken bij de ingezonden brieven. Geen enkele reactie.’

Schrijven en spellen is iets dat mensen op gevoel doen, een automatisme. Duikt er in de krant per ongeluk nog witte spelling op, denk je?
‘Er zal een tussenfase ontstaan waarin er fouten gemaakt worden, dat je per ongeluk toch nog de witte spelling gebruikt. Bij iedere zin die je schrijft denk je niet “Is het nou witte of groene spelling?”. DNA moet volgens de groene spelling met drie hoofdletters, in de witte spelling is het in onderkast. En zo hebben we ’t altijd gedaan. Bij veel woorden zullen veel mensen zich er niet bewust van zijn dat er een verschil is in groene- en witte spelling.’

Ik kan me voorstellen dat jullie spellingscheck opnieuw afgesteld moet worden nu?
Lachend: ‘Die gebruik ik niet. Want de laatste keer dat ik dat deed, in een vorig systeem, kreeg ik elke keer als ik “Trump” schreef de suggestie: “Bedoelde u trut?” Maar als ik in een e-mail “ruggegraat” schrijf, dan maakt-‘ie er automatisch “ruggengraat” van.’

Voelt het als een verlies, zijn er nog halsstarrige eindredacteuren die zich met hand en tand verzetten?
‘Ik zal er zelf aan moeten wennen. Maar ik denk dat we de witte spelling opgeven voor een goed doel: het voorkomen van verwarring bij jonge collega’s die óók een goed taalgevoel hebben. En het gaat over taal, die verandert steeds. Als je nu teksten van voor de Tweede Wereldoorlog of uit de Middeleeuwen leest moet je soms flink je best doen om te begrijpen wat er staat. Dat komt onder meer doordat er zoveel spellingswijzigingen zijn geweest, en daar hebben mensen elke keer aan moeten wennen.’