Opinie: De rechtspraak holt zelf de rechtstaat uit

De rechtspraak, het Openbaar Ministerie, en de advocatuur sloegen per ingezonden Telegraaf-stuk onlangs alarm over de rechtstaat.

Burgers accepteren de uitspraken van rechtbanken niet meer, politici beloven hardop ‘door te vechten’ als een rechter hen corrigeert. Er is sprake van online intimidatie en bedreigingen van togadragers. Zorgelijke ontwikkelingen, inderdaad.

Zoekplaatje
Rechtbankverslaggevers ervaren intussen dat rechtspraak en OM zich terugtrekken. Zedenzaken verdwijnen eerder achter gesloten deur. Persruimten worden opgeheven. Bij verschillende gerechten hebben professionele, straks ook officieel geaccrediteerde rechtbankjournalisten, geen inzage vooraf meer in dagvaardingen.

Maar moeten ze het doen met beknopte, half geanonimiseerde samenvattingen. Uit die zittingslijsten nieuwe stijl valt veelal niet meer op te maken welk eerder nieuwsfeit door de rechter op z’n strafbaarheid beoordeeld zal worden. Wat dankzij de dagvaardingen ooit een helder overzicht was, wordt dan een zoekplaatje.

De Raad voor de Rechtspraak, het bestuur van de rechtsspraak, wil daar nu landelijk beleid van maken. Mede ter bescherming van de privacy. Dat is dus funest voor een verantwoorde selectie van journalistiek relevante zittingen – en dus voor het informeren van het publiek. Die zittingslijsten zonder de echte dagvaardingen, zijn een probleem.

Onrust of verontwaardiging
Juist om alle burgers te kunnen blijven betrekken bij de rechtspraak is het juist een algemeen belang om journalisten zélf in staat te stellen te beslissen welke strafzaken voor ophef, onrust of verontwaardiging hebben gezorgd. En dus ook aandacht behoeven. Daarin is sturing door rechtspraak of OM principieel onwenselijk. Juist omdat vervolging en berechting ongeveer de zwaarste ingrepen in het leven van de burger zijn, mag er geen vermoeden van selectie door de staat zijn bij het al dan niet bekendmaken ervan.

Dat ‘human interest’ voor de pers inderdaad een rol speelt mag ook niet tegen journalisten worden gebruikt. Of weggestreept tegen het belang van privacybescherming. Human interest is immers ook een uitdrukking van de mate waarin die rechtsorde juist is ‘geschokt’ . Dat speelt niet zelden een rol in de eis en de straftoemeting – dan is vertrouwelijke voorinzage van dagvaardingen om journalistiek te kunnen selecteren, dus meer dan relevant.

De menselijke aspecten van een strafzaak zijn bovendien de sleutel voor de mate waarin lezers en kijkers daadwerkelijk aandacht voor het strafproces zullen opbrengen. En daarmee dus ook voor het vertrouwen dat de burger erin zal stellen. Ruime toegang tevoren tot dit belangrijke processtuk voor geaccrediteerde professionele rechtbankjournalisten is dan ook dienstbaar aan de rechtspleging zélf. 

Steriliseren
Het bewerken, samenvatten of ‘steriliseren’ van dagvaardingen is óók onwenselijk omdat het de deur opent naar ongelijke behandeling.  Het kan niet zo zijn dat een bekende Nederlander wel half geanonimiseerd wordt gedagvaard. Of een lokale politicus, of een grote werkgever.

En dat een doorsnee burger daar geen aanspraak op zou hebben. Privacy bescherming is voor de pers trouwens ook een erkend belang. Maar die moet hier komen uit de richtlijnen voor professionele rechtbankverslaggevers en hun beroepsethiek. Niet uit preventieve selectie door OM of rechtspraak zelf.

Schade voor de rechtstaat
Krijgen journalisten geen voorinzage meer in de dagvaardingen, dan worden ze half geblinddoekt. Om nieuwsrelevante zaken toch op te kunnen pikken, moeten ze zittingen dan lukraak of juist permanent gaan bijwonen. Of griffies, advocaten en officieren platbellen.

Als voor media niet meer voldoende duidelijk is welke zaken er dienen, dan is de schade voor de rechtstaat groot. Rechtbankverslaggevers fungeren als de vooruitgeschoven post voor burgers en geven tekst en uitleg bij de uitspraken. Vallen ze weg, dan krijgen de online toetsenbordridders vrij spel. Hun berichten zullen het wantrouwen jegens de rechtspraak, openbaar ministerie en advocaten aanjagen.

De vraag is ook voor welk probleem dit een oplossing is. Professionele media houden zich al aan eigen richtlijnen als het gaat om het weergeven van namen van verdachten.  Met gegevens van slachtoffers wordt nog veel terughoudender omgegaan. Zeker, privacy is belangrijk en de afweging met transparantie is altijd moeilijk. Rechtbankverslaggevers snappen dat, verdienen vertrouwen en dus ook toegang tot de dagvaarding. Vooraf en onder embargo.

Maak dat werk niet onmogelijk.