Onnodig oordeel over Libië

Tal van media verbaasden zich erover dat de enige overlevende van de ramp, Ruben, een hele Libische schoolklas op bezoek kreeg. Hoe konden de Libiërs zo onzorgvuldig zijn, de jongen heeft rust nodig! Ook klonk verontwaardiging over het feit dat er al in zo’n vroeg stadium beelden van de overlevende in het ziekenhuis met zijn artsen zijn gemaakt. Dat was geen respect voor iemands privacy. Demissionair minister van Buitenlandse Zaken Maxime Verhagen deed in Trouw een aardige poging om deze gebeurtenissen te duiden: ‘Ze gaan er wat anders om met privacy’.

Dit statement kan op verschillende manieren uitgelegd worden. Opvallend is echter dat Verhagen met zijn opmerking de maatschappelijke verantwoordelijkheid op zich neemt die de mediaprofessional laat liggen. Dat is het controleren of de informatie die de journalist overbrengt ook aansluit bij de intentie en bedoeling van de bron.

In de collectieve cultuur in Noord-Afrika en het Midden-Oosten voelt een individu zich thuis in de veiligheid van de groep waartoe hij behoort. Iemand die op zichzelf is, is ziek, daar is wat mee mis. Nog belangrijker is dat een gastheer zich te schande maakt als hij zijn gast aan diens lot overlaat. De bottom line is dat het goedbedoelde handelingen zijn van de Libische overheid om Ruben minder eenzaam te laten zijn èn te laten zien dat men alles in het werkt stelt om de jongen er bovenop te helpen.

Het is een goede zaak dat de Raad voor de Journalistiek zich buigt over de verslaggeving rond de vliegtuigramp. De Raad doet er ook goed aan te overwegen of de ‘leidraad voor zorgvuldige journalistiek’ verrijkt dient te worden met de maatschappelijke verantwoordelijkheid van een journalist om zich interculturele vaardigheden eigen te maken. Sterker nog. Het is broodnodig dat de opleidingen journalistiek in hun curriculum ruimte reserveren voor een vak over ‘identiteit, beeldvorming en managing diversiteit’.

In 2006 is voor het lager en voortgezet onderwijs bij de wet vastgelegd dat scholen de taak hebben ‘actief burgerschap’ en ‘sociale integratie’ van leerlingen te bevorderen. Ook de Vrije Universiteit rekent ‘academisch burgerschap’ tot haar taak. In dit licht en deze tijd behoort omgaan met identiteit, beeldvorming en managing diversiteit tot de maatschappelijke verantwoordelijkheid van de mediaprofessional, en dus van de opleidingen.

In een tijd waarin de wereld steeds kleiner en onze samenleving steeds diverser wordt, en de informatiestromen steeds sneller tot ons komen heeft de journalist niet meer alleen de taak om informatie en feiten op een neutrale wijze te presenteren door middel van hoor en wederhoor. Ook draagt de journalist de verantwoordelijkheid om te checken of hij de juiste boodschap overbrengt en deze bijdraagt aan een adequate beeldvorming. De vliegtuigramp laat zien dat veel media onnodig oordelen over de Libische handelingen.

De global village met zijn groeiende diversiteit zorgt ervoor dat de verhoudingen tussen lokaal en globaal definitief veranderen. De fundamenten van maatschappelijke en culturele instituties worden anders: de identificatie met de natiestaat, stamculturen, families en religies verslapt. Als natuurlijke tegenbeweging ontstaat er een groeiende behoefte aan het onderzoeken van de eigen identiteit en cultuur, en de bevestiging of versterking daarvan. Volgens filosofe Sheila Benhabib zijn culturele identiteiten zelfs een belangrijke vorm van verzet tegen globalisering.

Er is behoefte aan zingeving en nieuwe identiteiten. Nu de nationale identiteit minder belangrijk wordt, komt een gevoel van onveiligheid op: Wat bindt ons? Wie zijn wij? Verdwijnt Nederland? Is onze cultuur in gevaar? Dit gegeven is ook te herkennen in discussies die in de samenleving worden gevoerd. Achter die debatten gaan fundamentele vragen over de identiteit van onze samenleving schuil: hoe verhouden zich de grondrechten, vrijheid van meningsuiting en godsdienstvrijheid in een democratische rechtsstaat die de laatste decennia multicultureel is geworden?

In zo’n diverse samenleving zijn lessen over identiteit, beeldvorming en diversiteit onmisbaar voor journalisten in opleiding. Hoe vormen jouw identiteit en zelfbeeld jouw referentiekader van waaruit je naar de wereld om je heen kijkt? Hoe beïnvloedt dit jouw realiteit? Journalisten dienen zich in hun werk bewust te zijn van hun eigen identiteit en eigen referentiekader, dat bepaalt hun communicatie en waardenpatroon in de omgang met anderen. Te vaak hebben journalisten al een kant-en-klaar beeld in hun hoofd van een kwestie, en hoeven ze er alleen nog maar de voorbeelden bij te zoeken.

Natuurkundige Albert Einstein was zijn tijd ver vooruit met zijn mening: ‘Een vooroordeel is moeilijker te splitsen dan een atoom.’ De mens oordeelt om de werkelijkheid hanteerbaar te maken. Per definitie is dat altijd gekleurd, en dus subjectief. Journalisten als geen ander moeten zich daarvan bewust zijn, zodat ze de feiten kunnen presenteren, waarop luisteraars, kijkers of lezers zelf analyses, conclusies of oordelen kunnen vormen.

Het onderwijs, de zorg en de politie zijn dé sectoren bij uitstek in onze maatschappij waar momenteel het besef is doorgedrongen dat er in een diverse samenleving ook behoefte is aan multicultureel vakmanschap: interculturele vaardigheden die in de praktijk voor effectief intercultureel (samen)werken zorgen.
Kennis en inzicht in de veranderende samenleving met haar diversiteit aan culturen is van belang. Daarnaast is het van onschatbare waarde dat de studenten en professionals beschikken over adequate vaardigheden. Alleen zo ontstaan er raakvlakken voor meer verbinding en verrijking. Hoogstwenselijk dat opleidingen journalistiek in hun curriculum ruimte reserveren voor een vak over ‘Identiteit, beeldvorming en managing diversiteit’.
Voor mediaprofessionals zal er een wereld opengaan als ze de vooringenomen blik kunnen loslaten en de mensen zelf vragen hoe zij nu iets zien of hebben bedoeld. De Libanese dichter en denker Kahlil Gibran stelde voor: Zeg niet: ‘Ik heb de waarheid gevonden’, maar: ‘Ik heb een waarheid gevonden’. En zo is het. Er zijn meerdere waarheden.

Nicolien Zuijdgeest is arabist, journalist en trainer.