Online archief geen bezwaar
Kees Schaepman vindt dat freelance schrijvers en fotografen recht hebben op een vergoeding als krantenarchieven online raadpleegbaar worden. Marnix Koolhaas kan daar, als journalist en historicus, weinig begrip voor opbrengen. ‘Ook ik heb in de jaren ’80 als onderbetaalde freelancer in tal van kranten gepubliceerd, maar maak geen enkel bezwaar tegen openbare digitalisering zonder extra vergoeding. Digitale publicatie van krantenarchieven zie ik niet als ‘nieuwe publicatie’, maar als ‘moderne vorm van opslag’. Daar profiteren, Schaepman gaat daar achteloos aan voorbij, wetenschappers én journalisten van. Mijn collega’s van Andere Tijden, OVT en www.geschiedenis24.nl gebruiken dagelijks digitale krantenarchieven bij hun research.’
Groot is nog steeds de frustratie dat veel archieven uit angst voor claims van auteurs of auteursrechtenorganisaties als LIRA hun online-archieven vaak nog beperken tot circa 1945. Wie recentere kranten wil raadplegen, moet nog ouderwets naar het archief. Leuk voor wie de geur van oude kranten op wil snuiven, maar tijdrovend is het wel.
De auteursrechtenstrijd om krantenarchieven zorgt op dit moment voor willekeur en chaos. Wie op de krantenwebsite van de Koninklijke Bibliotheek in recentere kranten wil zoeken, komt op dit moment niet verder dan De Telegraaf, de in 1990 opgeheven CPN-partijkrant De Waarheid, het Nieuw Israelietisch Weekblad en Amigoe di Curaçao: weekblad voor de Curaçaosche eilanden. Vanaf 1996 is er ook op de KB-website geen krant meer te vinden.
Friesland en Groningen zijn op dit moment het walhalla voor krantenresarchers. Op www.dekrantvantoen.nl zijn onder andere de Leeuwarder Courant en het Dagblad- en Nieuwsblad van het Noorden compleet en tot op de dag van vandaag te doorzoeken. Voor mijn boek ‘Schaatsenrijden, een cultuurgeschiedenis’ heeft dit online-archief me zeker een jaar onderzoekstijd en vele retourtjes Amsterdam-Leeuwarden bespaard. Ook in Zeeland en Leiden hebben provinciale en regionale archieven uitgebreide en goed doorzoekbare archieven online gezet: ter meerdere eer en glorie van wetenschappers, genealogen, regionale historici én journalisten. Dat Leiden dat zonder afspraken met LIRA heeft gedaan, is de oorzaak van het ¬huidige conflict.
Internationaal is de toestand net zo chaotisch als in Nederland, met één verschil. Veel krantenarchieven zitten daar achter een paywall, zoals bij de British Library in Londen. The Guardian heeft weer een ander systeem bedacht: de enige nog overgebleven Britse kwaliteitskrant is alleen digitaal in te zien bij bibliotheken die een abonnement hebben.
In de Verenigde Staten, waar grondrechtelijk de openbaarheid van archieven het grootst is, beheren veel kranten hun eigen online-archieven. Zo biedt de New York Times de periodes 1851-1920 en 1980-heden gratis aan, maar vraagt geld voor de vooral bij genealogen populaire periode 1921-1979.
In Nederland onderhandelt de stichting LIRA met archiefinstellingen om collectieve afspraken te maken – inclusief financiële vergoedingen – over digitale openbaarmaking van auteursrechtelijk beschermde producten. De vraag is of krantenarchieven ook onder dergelijke regelingen behoren te vallen. Naar de letter van de uit het pre-digitale tijdperk stammende auteurswet ongetwijfeld, maar redelijk vind ik het niet. Instellingen als de Koninklijke Bibliotheek en regionale archieven investeren zonder enig winstoogmerk grote bedragen in de conservering en digitalisering van hun archieven, inclusief hun kranten¬leggers. Zij dragen daarmee in niet geringe mate bij aan de kwaliteit en de productiviteit van wetenschap én journalistiek: een maatschappelijke belang dat in mijn ogen vele malen groter is dan het auteursrechtelijke belang van slechts een klein aantal auteurs.
Het geld waar ik formeel recht op heb, stel ik graag beschikbaar om de kwaliteit van mijn werk en het gemak van mijn research te bevorderen. Zelfs zie ik nog een mogelijkheid om er aan te verdienen: dankzij de digitale archieven kan ik mijn mooiste, maar reeds lang vergeten stukken eenvoudig terugvinden en op mijn eigen website achter een pay-walletje beschikbaar stellen. Verdien ik er wellicht toch nog wat aan!
Ps: Wanneer wordt het archief van de Publieke Omroep, de afgelopen jaren voor vele miljoenen overheidsgeld gedigitaliseerd, digitaal toegankelijk gemaakt?
Marnix Koolhaas is journalist en historicus
Praat mee
2 reacties
Kees Schaepman, 5 april 2012, 14:52
Marnix Koolhaas schrijft dat hij weinig begrip kan opbrengen voor het feit dat freelancers een beroep doen op hun wettelijk recht. Dat zo’n wettelijk recht op een auteursvergoeding bestaat, erkent hij.
Waar ik, op mijn beurt,weinig begrip voor kan opbrengen, is dat het Regionaal Archief Leiden zonder overleg werk van freelancers online zet en vervolgens de beledigde onschuld uithangt wanneer die protesteren.
Ik ben het met Koolhaas eens dat openstelling van archieven een groot goed is. Maar die openstelling moet fatsoenlijk geregeld zijn. Het valt mij op dat met uitgevers is overlegd, maar dat het RAL aan freelancers geen tijd heeft willen verspillen en domweg een voldongen feit heeft geschapen.
Dat vervolgens journalisten als Hans Laroes (in vaste dienst in Leiden tijdens de jaren waar het hier om gaat) en Ton van Brussel (destijds hoofdredacteur in Leiden en dus ook in vaste dienst) vervolgens een verklaring ondertekenen waarin zij een vergoeding voor freelancers overbodig achten, vind ik een gotspe.
Hun eigen rechten berusten bij hun toenmalige uitgever en zijn dus wél geregeld.
Gulle gebaren van journalisten die grootmoedig pleiten voor het afschaffen van een wettelijk verplichte zeggenschap van freelance collega’s over hun geestelijk eigendom, vind ik gratuit, kwalijk zelfs, en in ieder geval getuigen van een gebrek aan solidariteit. Het is aan mij en mijn freelance collega’s om eventueel een regeling te treffen met bibliotheken en dergelijke.
Regelingen komen voort uit overleg. De eenzijdige actie van het Regionaal Archief Leiden vergemakkelijkt zulk overleg niet.
Het is aan mij en mijn collega’s om eventueel (gedeeltelijk?) af te zien van geld waar wij recht op hebben (nogmaals: dat recht erkent Koolhaas ook). Daar hebben Laroes en Van Brussel niets mee te maken.
Marnix Job Koolhaas, 16 april 2012, 20:25
Je reactie is helaas weer zo primair materialistisch, Kees, en daarmee in mijn ogen ook zo typisch “vakbond oude stijl”. Voorop zouden toch vragen moeten staan als:
1) Is het terecht dat we geld vragen voor online-archivering?
2) Is het goed voor de journalistiek dat we geld vragen?
3) Hoe verhoudt zich het voordeel t.o. het nadeel van gratis online-archivering?
Bij dit laatste zou je met name ook moeten kijken naar jonge freelancers, die al vanaf het begin van hun carrière ALLE digitale rechten van hun werk per contract dienen af te staan – zo niet dan geen opdracht. Ook jij hebt namens de VPRO dergelijke “digitale wurgcontracten” aan freelancers voorgelegd. ZIJ krijgen dus geen cent extra voor online-publicatie – en ondertussen mogen ze van jou op de fiets naar een archief om onderzoek te doen, omdat JOUW generatie freelancers alsnog geld eist voor onine-archivering…. De aloude klassenstrijd is deels een generatiestrijd geworden (zie ook de pensioenstrijd), en het zou de NJV sieren als het deze belangentegenstelling zou erkennen. Het laatste waar we op zitten te wachten is een LIRA die zogenaamd “namens ons,” maar in feite vooral namens zichzelf, financiële contracten af gaat sluiten met archieven. Want niemand zal in staat zijn om die inkomsten eerlijk onder betrokken freelancers te verdelen, simpel weg omdat het onmogelijk is om dat uit te pluizen. Voor je het weet zitten ook wij opgescheept met een BUMA/STEMRA-achtige club die vooral de eigen zakken vult. Want wees eens eerlijk: schrijvende journalisten mogen toch hun handjes dicht knijpen als ze het digitale “misbruik” van hun werk vergelijken met dat van onze zingende, componerende of filmende collega’s? Dus geen gezeur over geld voor digitale archivering: wees blij dat we zonder een cent eigen geld deze unieke digitale service krijgen aangeboden. Hulde aan de Leidse en andere archiefinistellingen!