Onderzoek: ‘Juridische intimidatie van journalisten en media in Nederland onderschat’

Villamedia heeft in de afgelopen jaren regelmatig over SLAPP-praktijken bericht, maar dat ging meestal over het buitenland.

Volgens FPU wordt onderschat hoe vaak juridische druk hier voorkomt. Onderzoek van de Nederlandse Vereniging van Journalisten en PersVeilig toonde vorig jaar aan dat 50 procent van deelnemende journalisten en maar liefst 90 procent van Nederlandse hoofdredacties is geconfronteerd met dreigementen van juridische stappen als gevolg van een publicatie.

“De vaakst genoemde voorbeelden van middelen die voor media de grens bepalen tussen een reguliere advocatenbrief of dagvaarding en juridische druk zijn: het persoonlijk dagvaarden van journalisten, het eisen van hoge (immateriële) schadevergoedingen, het uitoefenen van (gelijktijdige) druk op bronnen, klokkenluiders en betrokken deskundigen en het ongefundeerd aangifte doen voor smaad of laster tegen journalisten bij het Openbaar Ministerie”, aldus de onderzoekers.

De dreigementen sorteren niet zelden effect: uit het onderzoek kwamen achttien voorbeelden van zelfcensuur naar voren: onderzoek naar een onderwerp (soms tijdelijk) stilleggen, namen weglaten (ook als er genoeg bewijsmateriaal voorhanden is) of mensen enkel indirect benoemen. Online intimidatie of angst voor fysiek geweld leidde soms ook tot zelfcensuur. Als gevolg daarvan zegden sommige bronnen of deskundigen weer hun medewerking op.

Echte SLAPP’s, de hardste vorm van juridische intimidatie, zijn in Europa aan een opmars bezig. Tussen 2010-2022 ging het om zeker 820 gevallen. Na jaren onderhandelen is begin dit jaar op Europees niveau wetgeving aangenomen om deze vorm van juridische intimidatie te ontmoedigen. Aangebrachte zaken moeten aan veel hogere eisen voldoen en mogen niet langer overduidelijk (“kennelijk ongegrond” en “elementen van misbruik”) zijn bedoeld om een titel van publicatie te weerhouden.

Aanbevelingen
Free Press Unlimited dringt er bij de Nederlandse overheid op aan om de dit jaar aangenomen Europese anti-SLAPP-richtlijn snel op te nemen in het Nederlands recht. Door meteen ook het wetsartikel rond misbruik van procesrecht aan te passen, kunnen SLAPP-zaken al in een vroege fase worden geseponeerd.

Advocaten moeten beseffen voor welk karretje ze potentieel gespannen worden - in wat sommige deelnemers aan het onderzoek een ‘poortwachtersfunctie’ noemen. FPU adviseert de Orde van Advocaten bewustwording te vergroten door “een dialoog op te zetten binnen de beroepsgroep en te verkennen hoe deze impact beperkt kan worden en gesignaleerd kan worden binnen de advocatuur.”

De Europese regels beslaan specifiek grensoverschrijdende zaken; het is volgens de onderzoekers belangrijk een Nederlandse interpretatie te maken: “Bij veel zaken in
Nederland ontbreekt het grensoverschrijdende karakter, of vindt juridische intimidatie plaats via andere rechtsmiddelen, zoals aangiftes en artikel 12-procedures. Om ervoor te zorgen dat er bescherming is voor alle vormen van SLAPPs in Nederland, moeten aankomende anti-SLAPP waarborgen ook gelden voor zaken zonder grensoverschrijdend karakter, en zaken waarin misbruik wordt gemaakt van strafrecht of bestuursrecht.”

Verder moet er een oplossing komen voor het spook van torenhoge proceskosten, door deze kosten volledig te laten dekken door aanbrengers van de zaak, als een rechter oordeelt dat er sprake is van SLAPP. “Gezien de beschreven gevolgen van financiële druk vinden we dit in de Nederlandse context een van de belangrijkste onderdelen van de richtlijn”, schrijven de onderzoekers.

Uitgevers moeten contractueel vastleggen dat ze juridische kosten van zowel werknemers als freelancers dekken. Een freelancer die veel extra tijd kwijt is aan slepende procedures na publicatie moet financieel tegemoet worden gekomen.

Hoofdredacties moeten binnen hun redacties aandacht hebben voor de impact van juridische druk en dat bespreekbaar maken. “Het gevoel er alleen voor te staan, en de isolerende werking van juridische druk, werd breed gedragen onder respondenten. Het beeld ‘wij laten ons niet intimideren’ leeft (terecht) sterk bij hoofdredacties, maar gaat in veel gevallen voorbij aan de impact die procedures desalniettemin kunnen hebben.”

Hoofdredacties moeten verder onderlinge solidariteit stimuleren, journalisten duidelijk te maken welke hulpmiddelen er zijn en bewust zijn van risico’s bij internationale projecten, zeker als daar ‘hoge risicolanden’ als het Verenigd Koninkrijk of de Verenigde Staten bij betrokken zijn. Meer bij Free Press Unlimited