Niveau mediakritiek valt tegen

Het essay ‘Mediacratie en politiek populisme’ van socioloog Dick Pels op de website van De Journalist van 7 februari is daar een goed voorbeeld van. Het staat bol van van generalisaties en vooroordelen, en veel stellingen zijn niet of nauwelijks onderbouwd.
In mijn boek ‘De Communicatieoorlog’ stel ik dat er in de wetenschap en advieswereld sprake is van een papegaaiencircuit, waarbij slecht onderbouwde kritiek al jaren lang wordt herkauwd. Pels voegt zich met zijn artikel in deze trend. Hij heeft een - zacht gezegd - nogal eendimensionale kijk op wat politieke journalistiek is. Met ‘de media’ bedoelt hij vrijwel uitsluitend de televisie, in het bijzonder (praat)programma’s als Pauw en Witteman en Het Elfde Uur, en Den Haag Vandaag, waarbij zijn focus ligt op presentator Ferry Mingelen.
Dit zijn volgens Pels de mensen die ‘het politieke debat regisseren’, ‘mediasterren’ die mensen ‘kunnen maken en breken’, en ‘beroemder zijn dan de mensen die bij hen aan tafel zitten’. Afgezien van de afgunst die hieruit spreekt en van de vraag of je Jeroen Pauw of Andries Knevel journalisten kunt noemen, getuigt dit van een blinde vlek voor andere media, zoals kranten, radio en internet.

Een andere constante in de mediakritiek is dat de ergernis over het feit ‘de media’ de politieke agenda kunnen bepalen. Voor de goede orde: de politieke agenda wordt nog altijd voor het overgrote deel bepaald door in beton gegoten afspraken in coalitieakkoorden. Op het beperkte resterende deel hebben media inderdaad enige invloed, en dat leidt kennelijk tot onbehagen.
Hier lijken de critici zich te identificeren met politici en bestuurders die het inderdaad niet makkelijk hebben (wie zei dat regeren makkelijk moet zijn?) en zich opgejaagd voelen. Maar de schuld wordt veel te gemakkelijk bij ‘de media’ gelegd: de journalisten drijven de arme politici in het nauw door hun ‘jacht op onthullingen en primeurs’, om ‘persoonlijk te kunnen scoren’. Ze richten zich vooral op ‘het strategische spel om de macht en de conflicten en schandalen die daarmee gepaard gaan’. (Het oorzakelijke verband tussen machtsspel en schandalen ontgaat me, maar dat terzijde.)
Het dedain druipt ervan af, maar wat is er eigenlijk mis met jagen op onthullingen en primeurs? Of heeft Pels liever dat journalisten de persberichten van de overheid braaf afwachten en overschrijven? Los van de vraag of het waar is dat de mediafocus verschuift naar het spel om de macht (er zijn onderzoeken die dat weerleggen) is dit een merkwaardig verwijt: streven naar macht is een essentieel onderdeel van de politiek; als je je politieke doelen wil realiseren, helpt het wel als je macht hebt.
Pels signaleert een opkomst van ‘interpreterende en wantrouwende’ journalistiek, waarbij de journalist het ‘altijd beter lijkt te weten dan de politicus’. Doelt hij misschien op Frits Wester, die soms onnavolgbare politieke besluiten aan zijn kijkers probeert uit te leggen? En waaruit blijkt dit wantrouwen? Of verwart hij die misschien met (gezonde) scepsis?
En dan dat hardnekkige vooroordeel, dat je ook tegenkomt bij andere vertolkers van de ‘medialogica’: de concurrentie heeft ervoor heeft gezorgd dat marktaandeel en kijkcijfers voor de pers een doorslaggevende rol zijn gaan spelen. Wie één dag op een nieuwsredactie heeft rondgelopen, zal weten dat dit klinkklare nonsens is, zeker voor de politieke journalistiek. Journalisten proberen in te schatten wat van belang is voor hun lezers/kijkers/luisteraars en proberen die informatie zou duidelijk mogelijk over te brengen. Dat ze daarbij zoveel mogelijk mensen proberen te bereiken is alleen maar prijzenswaardig.

De vertolkers van deze mediakritiek lijken zich er ongemakkelijk bij te voelen dat de pers in het gat is gesprongen dat door functieverlies van de politiek is ontstaan. Dat verlies komt mede doordat de politiek (met name de regeringspartijen) zichzelf sinds de jaren negentig deels overbodig heeft gemaakt door de handen van allerhande zaken af te trekken, en het contact met een groot deel van de burgers heeft verloren.
Dat journalistieke media, die overigens ook het contact met een deel van de samenleving hadden verloren, proberen dat gat te dichten door meer de agenda van de burgers voorop te stellen, kan ze moeilijk worden verweten. Dat ze hun bevindingen vervolgens aan de politiek voorleggen wordt echter als bijzonder lastig ervaren -  alsof ze de politici van hun werk houden. Sommige politici hebben er moeite mee dat ze langs deze weg met maatschappijkritiek worden geconfronteerd, en verwijten ‘de media’ dat ze ‘zo negatief’ zijn (zie de tirade van premier Balkenende tijdens de Dag van de Verantwoording, mei 2008). 
In een goed functionerende democratie zou een kritische pers worden gekoesterd. Dat dat in Nederland steeds minder het geval is zegt meer over de stand van de democratie dan over de pers. Het bestuur in Nederland (en degenen die zich daarmee identificeren) is onzeker, en wie onzeker is, voelt zich al snel bedreigd. In zo’n beleving ontstaat het gevoel het dat een journalist die doorvraagt, omdat hij merkt dat een minister niet het achterste van zijn tong laat zien, die minister ‘er inluist’, zoals Pels het noemt. Dat Pim Fortuyn pas na doorvragen zei dat hij artikel I van de Grondwet wilde schrappen is geen manipulatie, maar goed journalistiek handwerk. Als hij het niet had gevonden, had hij het niet gezegd. Wie in dit verband van ‘cynische nieuwsjagers’ spreekt, zoals Pels doet, heeft niet helemaal begrepen wat de rol van de pers in een democratie is.

De ongefundeerde kritiek dat het politieke bestuur wordt bedreigd door agressieve media is door politiek en voorlichting dankbaar aangegrepen om een tegenoffensief in te zetten. Controle van de informatiestroom is daarin het sleutelwoord. Zie bijvoorbeeld de oekaze van de nieuwe woordvoerder (een ex-journalist, nota bene) van minister Cramer, dat beleidsambtenaren van Vrom niet meer met de pers mogen praten. De gedachte is dat wie de informatiestroom beheerst, ook de burgers kan controleren.
De nieuwe overheidsvoorlichting bestrijdt de journalistiek met wapens uit de reclamewereld.  Niet langer staan informeren, toelichten en verduidelijken voorop, maar overtuigen. Overheidscommunicatie is meer en meer pr geworden, soms zelfs propaganda. Daarin past de benoeming van politiek gekleurde woordvoerders. Daarin past ook het openen van een eigen kanaal met propagandafilmpjes op Youtube door Defensie.
Informatie die goed is voor het imago wordt graag vrijgegeven, liefst exclusief aan één medium, mét een interview met de bewindspersoon, zodat die in het zonnetje kan worden gezet. Wat minder goed in de pr-strategie past, komt steeds moeilijker beschikbaar. Niet voor niets is de komst van een ruimhartiger Wet Openbaarheid van Bestuur afgeblazen.
Overheidsinformatie is ten principale van de burgers, schreef de staatscommissie Overheidscommunicatie (commissie-Wallage) ooit. Maar de overheid denkt daar zelf anders over: als een Dagobert Duck zit ze op de stukken en alleen zeer vasthoudende en slimme journalisten (die er gelukkig nog zijn) krijgen die te pakken.

Als rechtvaardiging wordt aangevoerd dat politiek en overheid in de verdrukking zijn gekomen, onderliggende partij zijn, en moeten terugvechten. Niet voor niets gebruikt Pels de term ‘terugmanipuleren’. Maar de analyse dat de pers te veel macht heeft gekregen deugt niet; hier is vanuit existentiële angst een vijandbeeld geschapen om in de aanval te kunnen gaan.
De macht van de overheid is veel groter dan die van de pers. Zij beschikt over de informatie, en journalisten (en burgers) moeten maar zien dat ze daar bij komen. Ja, het is wat drukker geworden in politiek Den Haag (overigens vooral door camera’s), en ja, de pers is af en toe lastig. Maar dat was ze ook (en misschien nog wel veel meer) in de jaren zeventig en tachtig, en toen hadden politici geen leger aan voorlichters en spindoctors nodig.
Waarom nu wel? Omdat niet de pers het probleem is, maar het bestuur. Dat lijdt aan een ernstig gebrek aan zelfvertrouwen en denkt dat met pr en controle te kunnen herwinnen. De pers intussen wordt eerder zwakker dan sterker. Wie het slagveld in de mediawereld ziet, zou zich ernstige zorgen moeten maken over de kwaliteit van de journalistiek. Als politici, geholpen door wetenschappers, intussen het werk van de resterende journalisten alleen maar moeilijker maken, mag je je zorgen gaan maken over het functioneren van de democratie. 

Frits Bloemendaal is chef redactie bij de GPD en auteur van het boek De Communicatieoorlog.