Lessen voor de pers: ‘Media creëerden tijdens Week van de Lentekriebels ophef over de ophef op sociale media’

Er bestaat een groot verschil tussen hoe de Week van de Lentekriebels vorig jaar in de media verliep ten opzichte van dit jaar, constateert Luc Lauwers (34) resoluut, op het kantoor van Rutgers in Utrecht. 

‘Vorig jaar werd door heel veel media, ook de wat serieuzere, vaak één-op-één verslag gedaan van wat er onder meer op X (toen nog Twitter) werd gedeeld.

Influencers als Raisa Blommestijn, Wierd Duk en politici als Thierry Baudet gingen volledig aan de haal met verhalen die niet klopten. Zoals over boeken die wij zouden aanbevelen waarin aan 4-jarige kinderen wordt uitgelegd wat pijpen is - met een afbeelding erbij. In werkelijkheid ging het om een boek dat lang geleden op een verouderde versie van een literatuurlijst voor ouders stond en inmiddels niet meer verkrijgbaar is. Het boek bevatte informatie voor kinderen per leeftijdsfase die zij samen met hun ouders konden bespreken. De afbeelding die rondging komt uit het hoofdstuk voor de oudste doelgroep vanaf 12 jaar en komt bovendien nergens voor in ons lesmateriaal, zoals werd beweerd. 

Maar op basis van dit soort desinformatie kwamen er vervolgens wel stukken in de kranten met koppen als “Commotie rondom de Week van de Lentekriebels”, waarin de beweringen op sociale media breed werden uitgemeten. In een klein kadertje, aan de zij- of onderkant van zo’n verhaal, werden wij als expertisecentrum uitgenodigd om duiding te geven aan hoe Rutgers daarnaar kijkt.

Dan voldoe je inderdaad aan de basisregel van hoor en wederhoor, maar overstijg je die niet. En je duidt ook niet wat er écht gebeurt. Als gevolg hiervan was er voornamelijk aandacht van journalisten voor alles wat online werd gedeeld. Wij mochten dat telkens weerleggen - ontkrachten - en dat was dan het gesprek.’

Open gesprek
Dat is wel een gemiste kans, vindt Lauwers. ‘Want je wil juist een open gesprek over de inhoud kunnen voeren. En het zegt iets over journalistiek: bijvoorbeeld over hoe ze online gescheld en meningen weegt ten opzichte van wetenschappelijke kennis van Rutgers, universiteiten en onderwijsprofessionals in de praktijk. Als expertise­centrum zetten wij ons al meer dan vijftig jaar in voor seksuele rechten en -gezondheid. Je mag alles vinden van wat we doen. Daar kun je een mooi stuk over schrijven en dat mag ook een kritisch stuk zijn. Maar wat vorig jaar vaak gebeurde, was dat er een mening op Twitter van één persoon werd gelegd naast de wetenschappelijke kennis en ervaringen uit de praktijk die wij en onafhankelijke experts aandroegen. En dat wordt dan naast elkaar gepresenteerd alsof beide evenveel waarde zouden hebben.’

RTL Boulevard
Een voorbeeld? ‘RTL Boulevard is hier vorig jaar langs geweest om een item met ons te schieten. Een collega van mij deed het woord en we waren ervan overtuigd dat het een mooi en informatief item zou worden. We waren blij omdat je met Boulevard veel ouders bereikt. In de uitzending werd een heel kort videootje getoond dat op zichzelf inderdaad mooi en informatief was. Maar vervolgens zitten er twee mensen in de studio - Dave Roelvink en lifecoach Kelly Weekers - die duiding gaan geven. En Roelvink zegt ineens: dit gaat voor mij veel te ver, kinderen zijn hier nog veel te jong voor. Weekers is dat helemaal met hem eens. 

Wat je dan uiteindelijk doet, is dat je Rutgers en onafhankelijke experts aan het woord laat, maar via “duiding” in de studio vervolgens het item onderuit haalt. Er zat daar niemand met kennis van zaken; geen pedagoog, geen seksuoloog of een leerkracht. 

Wij hebben vorig jaar kortom heel veel moeite moeten doen - ook bij de wat serieuzere media - om het gesprek te brengen op de daadwerkelijke inhoud van de Week van de Lentekriebels. We waren vooral steeds bezig met het weerleggen van nepnieuws.’

Tegelijk constateert Lauwers dat het in 2023 wel de eerste keer was - de Week van de Lentekriebels loopt al achttien jaar - dat er zo’n heftige mediastorm ontstond. ‘Verschillende perspectieven en meningen zijn van alle tijden, en zo ook de kritiek die wij als expertisecentrum krijgen. Maar achteraf bleek dat deze mediastorm doelbewust was aangewakkerd. We waren heel bij met de productie van Poin­ter. ­(‘Hoe misinformatie de online haatmachine tegen de Week van de Lentekriebels op gang trok’), dat op eigen initiatief - met het datajournalistieke platform Trollrensics - onderzoek deed naar de doelbewuste inzet door influencers en populistische politici om een vals frame rond de Lentekriebels te creëren.’

Haatcampagne
Pointer produceerde een haarscherpe analyse van wat er online plaatsvond. Daarin werd een parallel getrokken met de haatcampagne rond kinderboekenschrijver Pim Lammers, die werd beschuldigd van verheerlijking van pedofilie op grond van een verhaal voor volwassenen (‘De Trainer’, 2015, over een relatie tussen een tienerjongen en zijn trainer). Vanwege deze campagne - waarin hij met de dood werd bedreigd - zag hij vorig jaar af van het schrijven van het gedicht van de Kinderboekenweek.

Lammers kreeg daarop 3000 haatberichten, bij de Lentekriebels ging het om bijna 15.000 haattweets.

Anti-establishment 
Lauwers wijst erop dat in beide campagnes de stichting Gezin in Gevaar (onderdeel van het conservatief-katholieke Civitas Christiana) een belangrijke rol als aanjager speelde. Zij keert zich al lang tegen thema’s als abortus, klimaatmaatregelen en asielbeleid en begon een petitie tegen Lammers omdat hij een ‘pedofilieschrijver’ zou zijn. In de Week van de Lentekriebels in 2023 kwam deze stichting opnieuw met een petitie en een oproep aan toenmalig minister Wiersma van OCW om een halt toe te roepen aan de nationale themaweek.

‘Behalve dat er vorig jaar verkiezingen waren en politici zichzelf graag in de picture speelden, zag je óók dat een groep influencers zich erin mengde, terwijl we daar in het verleden nooit mee van doen hadden gehad. Mensen die zich als anti establishment afficheren en zich ineens ook gingen buigen over de Lentekriebels. Dat samen bleek in 2023 echt een soort giftige cocktail te worden. Dat heeft ons overvallen. Want andere geluiden - bijvoorbeeld vanuit specifiek levensbeschouwelijke visies - kennen we wel, die zijn er altijd geweest. En daar kunnen we ook altijd heel goed mee in gesprek gaan.’

Betere voorbereiding
Zoals gezegd, dit jaar verliep de Week van de Lentekriebels een stuk rustiger. Media hadden zich in de ogen van Lauwers veel beter voorbereid en kwamen al in een vroeg stadium informatie ophalen over de op handen zijnde themaweek. 

‘Niet alleen bij Rutgers, maar ook bij andere experts, bij scholen en bij leerkrachten zelf.’

Zelf gaf hij een voorzet in het najaar van 2023 met het opiniestuk ‘Stop de verspreiding van desinformatie’. 

Dit werd gevolgd door uitgebreide reflecties van Argos Medialogica (december 2023) en de Volkskrant. (februari 2024). Een week van tevoren schreef Rutgers nog een opiniestuk (‘Educatie seksualiteit door ouder en leerkracht’) om iedereen goed te informeren over het doel van de week en de gezamenlijke verantwoordelijkheid voor seksuele opvoeding die ouders, leerkrachten en scholen hebben.

‘Na de commotie van vorig jaar wilden we het publiek, en ook de journalistiek, waarschuwen niet zomaar mee te gaan in de hetze van desinformatiecampagnes. Ook wilden we duidelijk naar voren brengen wat wél onze boodschap is als het gaat om seksuele gezondheid, zodat we altijd een publicatie hebben waarnaar we kunnen verwijzen, ongeacht hoe de berichtgeving uitpakt. We dachten: als we niet oppassen, belandt het thema seksuele opvoeding en lessen relationele en seksuele vorming op school in een verdomhoekje terwijl Nederland het hartstikke goed doet. Kinderen groeien hier over het algemeen gezond, veilig en gelukkig op. We hebben weinig tienerzwangerschappen in vergelijking met andere landen en dat komt mede door goede voorlichting. Hetzelfde geldt voor soa’s. En we zetten goede stappen als het gaat om het terugbrengen van grensoverschrijdend gedrag en dat heeft een positief effect op de gezondheid van kinderen en jongeren.’