Kranten leunen steeds meer op het ANP

Het boek ‘Flat Earth News’ van de Engelse onderzoeksjournalist Nick Davies is één lange en felle aanklacht tegen de commercialisering in de mediawereld. Die heeft volgens hem de journalistiek in een ernstige crisis gestort en dreigt zelfs te leiden tot haar definitieve einde. Steeds minder journalisten moeten steeds meer ‘productie’ draaien met als gevolg dat steeds vaker halve leugens en hele onwaarheden gepubliceerd worden.

‘Voor mijn boek’, zo betoogt Davies, ‘heb ik tweeduizend artikelen uit Engelse kwaliteitskranten onderzocht om te zien of er aanwijzingen waren dat de feiten gecheckt waren. Dat zou natuurlijk in 100 procent van de stukken het geval moeten zijn, maar het was 12 procent. Het gevolg: lezers vertrouwen ons niet meer’, aldus Davies in een van de vele interviews bij een bezoek aan Nederland.

Naast zijn eigen onderzoek beroept Davies zich op een onderzoek uit 2008 van Justin Lewis van de Universiteit van Cardiff, waaruit blijkt dat van het binnenlandse nieuws in vijf Engelse dagbladen 70 procent geheel of gedeeltelijk uit voorverpakt nieuws bestaat.

Begin 2009 constateerden Nijmeegse onderzoekers onder aanvoering van Kees Buijs, dat in door hen onderzochte artikelen met binnenlands nieuws uit AD, NRC Handelsblad, de Volkskrant en De Gelderlander ‘ruwweg eenderde van alle berichten manifeste aanwijzingen voor voorverpakte informatie bevat’.

Op basis van gegevens verzameld in de Continu Monitor voor de jaren 2006-2008 hebben we een onderzoek uitgevoerd naar de invloed van het ANP op artikelen in Nederlandse dagbladen. We hebben bijna 60.000 dagbladartikelen vergeleken met ANP berichten van een dag eerder. Zodra er enige overeenkomst was, hebben we overeenkomst tussen ANP bericht en artikel en de overeenkomst tussen artikel en ANP bericht berekend. Daarmee kan de vraag beantwoord worden in hoeverre dagbladen berichten van het ANP (vrijwel) letterlijk overnemen, (vrijwel) letterlijk overnemen en informatie toevoegen, bewerken dan wel bewerken en/of inkorten en uitbreiden. Zie de tabel.

De cijfers laten zien dat de afgelopen jaren een groeiend deel van de artikelen (deels) gebaseerd is op berichten van het ANP. Daarmee is niet gezegd dat de kwaliteit van het nieuws achteruitgaat. Daarover valt op basis van deze cijfers niets te zeggen.

Een andere duidelijke uitkomst is het verschil tussen aan de ene kant de gratis dagbladen Sp!ts en Metro en aan de andere kant de betaalde dagbladen en De Pers. Dat Sp!ts en Metro aanzienlijk sterker leunen op het ANP dan de overige kranten is een constatering, geen waardeoordeel.

Het redactiebeleid van Sp!ts en Metro wijkt af van dat van de kwaliteitskranten. Sp!ts en Metro gaan ervan uit dat de informatievoorziening, vooral gebaseerd op ANP berichten, voldoet aan de wensen van hun lezers.

Wat te denken geeft is dat dagbladen voor hun nieuws en achtergrondinformatie steeds sterker gaan leunen op berichten van het ANP. Dat impliceert dat een groeiend deel van de berichtgeving in Nederlandse dagbladen uit één bron afkomstig is. Voor nieuws en achtergrondinformatie over binnenlandse politiek geldt dat nog sterker dan voor het niet politieke nieuws. Over alle jaren samen genomen is in De Pers en Trouw bijna 30% van het nieuws over binnenlandse politiek (deels) gebaseerd op berichten van het ANP, in Metro (53%) en Sp!ts (61%) is dat (ruim) meer dan de helft.

Juist voor politiek nieuws is het van groot belang dat uit meerdere bronnen geput kan worden. Het schrikbeeld is hier dat een en dezelfde bron verantwoordelijk is voor alle nieuws en achtergrondinformatie. Vanuit economisch oogpunt zeer efficiënt, vanuit democratisch oogpunt komt het neer op een ‘gelijkgeschakelde’ pers. Daar is – voor alle duidelijkheid – nog lang geen sprake van. Maar de trend van toenemende afhankelijkheid van één bron baart wel degelijk zorgen. Hoe sterk deze trend precies is, is voor de lezers slechts deels zichtbaar. Dagbladen blijken niet altijd even zorgvuldig in het vermelden van bronnen. Zelfs de artikelen waarvan we kunnen aannemen dat het overgeschreven berichten van het ANP zijn, vermelden lang niet altijd het ANP als bron. Dit komt een transparante nieuwsvoorziening niet ten goede.

Davies stelt in zijn boek dat ‘churnalism’ steeds meer gemeengoed wordt. Anders gezegd: de nieuwsagenda van media wordt steeds sterker bepaald door wat hij noemt ‘PR-materiaal’.

Ook in Nederlands onderzoek komt dit thema aan de orde. Mirjam Prenger en Frank van Vree spreken in dit verband in hun boek ‘Schuivende grenzen. De vrijheid van de journalist in een veranderend medialandschap’ (2004) van ‘dangerous liaisons’ tussen PR, voorlichting en journalistiek. Zich baserend op het (sterk groeiende) aantal communicatieprofessionals bij overheid en bedrijfsleven en op een aantal case studies schetsen ze een tamelijk somber beeld.

Zij pleiten onder meer voor kwantitatief onderzoek ‘naar de agendasettende invloed van voorlichters: welk percentage van alle onderwerpen die een medium brengt zijn het gevolg van de input van voorlichting en PR? En bij welk deel daarvan voerde het medium een eigen koers in de berichtgeving? ’ In ons onderzoek hebben we ons beperkt tot het traceren van ANP berichten.

Met de hier gepresenteerde methodiek is de volgende stap in principe eenvoudig te zetten. Die stap is nagaan of en in welke mate ANP berichten (deels) gebaseerd zijn op persberichten van departementen, politieke partijen, maatschappelijke organisaties en bedrijven. Met andere woorden: onderzoek naar de agendasettende invloed van voorlichters en PR-functionarissen. En daarmee naar de vraag of journalistiek steeds meer louter doorgeefluik van ongecontroleerd PR-materiaal wordt.

Otto Scholten en Nel Ruigrok zijn onderzoekers bij de Nederlandse Nieuwsmonitor.