Dossiers
Centraal Europa: Gebrek aan dialoog
Runa Hellinga
Na de Fluwelen Revolutie besloot het toenmalige Tsjechoslowakije dat de pers in de toekomst vrij moest zijn. Regels waren niet nodig, was de gedachte. Ondanks journalistieke uitwassen duurde het tot 2000, voordat het huidige Tsjechië een perswet kreeg.
Maar burgers die een klacht hebben over een uitzending of een krantenartikel, hebben nog steeds weinig mogelijkheden om daar iets tegen te doen, behalve naar de rechter lopen. Dat geldt niet alleen in het huidige Slowakije en Tsjechië, maar in alle voormalige communistische landen. Zelfregulerende organen die de kwaliteit van de journalistiek bewaken, ontstaan slechts zeer geleidelijk en als ze er al zijn, hebben ze nauwelijks macht. Bovendien krijgen ze hooguit steun uit slechts een deel van het medialand.
Een van de weinige landen die daadwerkelijk stappen in de richting van een zelfregulerende pers- of mediaraad zette, is Slowakije. Een nieuwe perswet geeft expliciet ruimte aan de vorming van een ethische zelfregulerende raad.
Alle Centraal-Europese landen kennen wel een code voor journalistieke ethiek, veelal opgesteld of ondertekend door een journalistenvakbond of mediaorganisatie. De vakbonden beschikken veelal ook over een eigen ethische raad waar mensen klachten kunnen indienen. Maar de bevoegdheden van die raden zijn over het algemeen zeer beperkt.
Afgezien van hun bevoegdheden lijden de raden eronder dat ze nauwelijks bekend zijn, zeker niet bij de burger, maar, in bijvoorbeeld Roemenië, ook niet bij journalisten. Door de overheid benoemde organen als de nationale televisieraden genieten meer bekendheid, en de Hongaarse ORTT behandelt bijvoorbeeld regelmatig klachten van burgers of politieke partijen. De ORTT kan daadwerkelijk boetes of rectificatieplicht opleggen of een station dat zich niet aan de regels houdt, tijdelijk of in het uiterste geval zelfs helemaal uit de lucht halen. Maar burgers die zich benadeeld voelen, zijn beter af bij de rechter die een financiële schadevergoeding kan afdwingen.
Onlangs constateerde de Organisatie voor Vrede en Veiligheid in Europa (OVSE), dat het ontstaan van effectieve zelfregulering wordt belemmerd door het gebrek aan consensus over journalistieke maatstaven onder journalisten. Er is sprake van journalistieke kampen, verdeeld door diepe politieke kloven. Daardoor is er een gebrek aan dialoog en onderlinge solidariteit, aldus de OVSE. Ook staan journalisten voortdurend bloot aan politieke pressie, met name bij de publieke omroepen. Journalistieke vakbladen bestaan niet of nauwelijks en media met een ombudsman bestaan eigenlijk niet. ‘De huidige verdeeldheid, die bijvoorbeeld blijkt uit het grote aantal journalistenverenigingen, is een enorm obstakel op de weg naar professionalisme en politieke onafhankelijkheid’, aldus de OVSE, die pleit voor journalistieke ombudsmannen, betere opleidingen en staatssteun bij de oprichting van zelfregulerende mediaorganen.