Open overheid levert Nederland jaarlijks 4,4 miljard euro op
De baten van een open overheid zijn groot, zo blijkt uit nieuw onderzoek van de Open State Foundation en het Instituut Maatschappelijke Innovatie. Eerder werd vooral gekeken naar de kosten van transparantie, maar dit onderzoek brengt juist de opbrengsten in beeld. De conclusie: een besparing van ongeveer 4,4 miljard euro per jaar. Marlinde Weener, projectcoördinator Open Overheid: “We willen met tegenwicht komen om een evenwichtig debat te kunnen faciliteren.”
“Er is nog nooit zo breed onderzoek gedaan naar de baten van openbaarheid, laat staan dat die zijn gekwantificeerd,” vertelt Weener. “Het was hoog tijd voor een betrouwbare tegenhanger.” Daarom hebben de onderzoekers anderhalf jaar aan het rapport gewerkt. Het resultaat: “We hebben een conservatieve schatting gemaakt en kwamen uit op 4,4 miljard euro per jaar.”
Ter vergelijking: volgens het laatste onderzoek kostte de uitvoering van de Woo de overheid ongeveer 593 miljoen euro over een periode van vijftien jaar. “Binnenkort wordt de uitvoeringslast gepubliceerd, waarna we meer zullen weten over de kosten van de openbaarheid”, aldus Weener.
In het rapport worden vier onderdelen belicht: openbaarmaking op verzoek, open data, open archieven en baten meten. Voor het onderzoek is door Follow the Money een database gemaakt van ongeveer 500 Wob- en Woo-zaken waarin misstanden door journalisten aan de kaak zijn gesteld, waarna honderd casussen met grote invloed zijn geselecteerd. Ook zijn de onderzoekers de literatuur ingedoken. Daarnaast hebben er tientallen journalisten en experts bijgedragen door middel van interviews.
Rol van journalisten
“In onze literatuurstudie kwamen we onderzoeken tegen waaruit blijkt dat de journalistiek echt een bouwsteen is voor de democratie”, aldus Weener. “De Woo is essentieel om aan informatie te komen over de besluitvormingsprocessen.”
Daarom is de journalistiek ook actief betrokken bij het onderzoek. De geïnterviewde journalisten geven aan dat een open overheid bijdraagt aan kwaliteitsjournalistiek. De beoordeling of informatie relevant is, moet volgens hen bij de journalist liggen en niet bij de overheid.
Een andere conclusie is dat openbare data de overheid efficiënter maken, innovatie wordt gestimuleerd en burgerparticipatie vergroot. Volgens het rapport leveren open data Nederland jaarlijks minstens 3.5 miljard euro op en zorgen ze voor ruim 7.000 banen. Ook blijken open archieven onmisbaar voor de democratische controle, rechtszekerheid en geschiedenis.
In het rapport benadrukken de onderzoekers dat transparantie niet geld kost, maar vooral iets oplevert. Als voorbeelden van maatschappelijke kwesties die door de Wob en Woo zijn aangetoond noemen de onderzoekers de mondkapjesdeal tijdens de coronapandemie, het toeslagenschandaal en de onveilige werksituatie op Schiphol. Door de openbaarheid van deze informatie zijn deze kwesties opgelost. Weener hoopt dat er meer vervolgonderzoek en bekendheid komt voor de wet. “Ik wil korte documentaires maken over Woo-verhalen, om de Woo een gezicht te geven. Veel mensen beseffen niet hoe belangrijk deze wet is en hoe kwetsbaar onze democratie wordt wanneer openbaarheid onder druk staat.”
Op de uitvoering van de wet is vanuit de onderzoeksjournalistiek veel kritiek. Journalisten en andere aanvragers vinden dat de overheid de Woo verkeerd uitvoert en daarbij onnodig kosten maakt. Als oplossing zijn er vanuit de politiek en de ambtenarij vergaande plannen geopperd om de wet te hervormen, onder andere door een categorie ‘algemeen belang’ toe te voegen en onderzoeken te begrenzen. Dit heeft tot woedende reacties geleid bij onderzoeksjournalisten. Verschillende onderzoeksredacties moeten al jaren wachten op gegevens van de overheid. Zo maakten NRC, Follow The Money en Omroep Gelderland bekend weer naar de rechter te moeten gaan om gegevens van het Ministerie van Landbouw over het aantal dieren bij Nederlandse boerenbedrijven te krijgen. De publicatie van deze gegevens wordt volgens de media expliciet tegengewerkt door minister Wiersma.
Praat mee