Mischa Blok: ‘Kennelijk zijn we pas in mensen geïnteresseerd als ze al bekend zijn’

‘Een paar dagen voor de Tweede Kamerverkiezingen had ik socioloog Milio van de Kamp (31) in de studio. Hij publiceerde dit jaar het boek “Misschien moet je iets lager mikken. Over ontsnappen aan een jeugd in armoede”. De titel verwijst naar een advies van een docent op de middelbare school.

Toen Milio gevraagd werd over een toekomstdroom na te denken, en “psycholoog” opschreef, zei de docent: “Misschien moet je iets lager mikken”. Milio begon op het vmbo en behaalde elf jaar later een master sociologie. Hij is nu universitair docent aan de Universiteit van Amsterdam.

De term bestaanszekerheid valt continu en werd ook steeds ingezet in de verkiezingsdebatten. Ik dacht: ik wil iemand horen die zelf een jeugd in armoede heeft meegemaakt en kan bespiegelen wat dat met hem heeft gedaan.

Met mijn programma Mischa!  (iedere werknacht tussen 01.00 en 02.00 uur, red.) wil ik een podium bieden aan mensen die ergens voor staan en de moed hebben om zich uit te spreken. Dat kan gaan om de politiek, de kunst, wetenschap, media. Door iemand een uur aan het woord te laten geef je luisteraars de context van een mening. Ik vind het een kwalijke ontwikkeling dat we als media maar zo kort de tijd nemen om mensen te laten uitleggen waarom ze iets vinden. Ik kan me enorm storen aan de gesprekken aan de talkshowtafels waar iemand eventjes moet reageren op iets wat Gerard Joling zegt. Iedereen wordt gereduceerd tot een mening. En als je het er niet mee eens bent vind je iemand een klootzak. Daardoor ontstaat polarisatie. Als luisteraar of kijker ben je er niets mee opgeschoten: je weet nog steeds de achtergrond niet van dat standpunt. Of wat je er zelf mee moet. Pas zodra je snapt waar die mening vandaan komt ontstaat er begrip.

Noord-Koreaanse staatsmedia
Van alle mensen die radio luisteren, luistert 43 procent naar mij op dat tijdstip. Er worden altijd grapjes bij de omroep gemaakt dat mijn luistercijfers net zo hoog zijn als die van de Noord-Koreaanse staatsmedia.

Ik kende Milio nog niet. Ik had zijn boek gelezen, maar wist niet hoe hij zou praten. Ik merkte aan hem dat hij er nog in moest komen, dat hij een beetje afgemeten was in zijn antwoorden. Ik probeer in mijn programma op iemands gevoel in te gaan. Daarom heb ik een rubriek “Het geluid van je jeugd”. Voorafgaand aan iemands komst informeer ik naar een geluid dat kenmerkend was voor hoe en waar iemand opgroeide. Als iemand zo’n geluid hoort, zit daar geen filter meer tussen. Dat gaat recht het gevoel in.

Bij Milio liet ik het geluid horen van voetballende kinderen op straat. Ik zag de ontspanning in zijn gezicht komen. Hij is opgegroeid in een kansarme wijk in Amsterdam-West, maar zijn leven speelde zich af op pleintjes door de hele stad, waar hij vrienden opzocht.

Ik vroeg ook: “Wat is een geluid uit je jeugd waar je niet blij van wordt? Een zwaar gevoel bij krijgt?”

“Ik heb altijd nog een rare reactie als dingen stukvallen”, antwoordde hij na een stilte. “Vroeger thuis werd er best vaak met spullen gegooid. Dan werden stoelen, of weet ik veel wat, kapot gegooid tegen de muur.” Hij dacht even na, en zei: “Een seconde later gevolgd door de losse onderdelen ervan die op de grond vallen. Dat hoort ook nog bij dat geluid. De combinatie daarvan zet me toch altijd weer even op scherp.”

Intieme setting
Ik zie best vaak emoties in de studio. Ik probeer een intieme setting te creëren. Er is geen regisseur. Ik doe de techniek zelf en heb geen vraag op papier, zodat het echt een gelijkwaardig gesprek wordt. Ik merk aan mijn gasten dat dit ze een veilig gevoel geeft. Dat ze daardoor het gevoel hebben dat ze heel open worden benaderd. Toch blijft er tussen mij en mijn gast vaak nog iets van afstand omdat ik in een professionele rol zit.

Maar deze woorden van Milio kwamen bij mij heel hard binnen. We kennen de verhalen over armoede, we horen mensen in die situatie zeggen: “Het was zwaar thuis”. Maar dit maakte het zo concreet, dit is dus de realiteit: het geluid van een voorwerp tegen de muur.

Ik vroeg: “Wie gooide dat dan?” Hij zei: “Voornamelijk mijn vader, maar iedereen in mijn familie was daar uiteindelijk schuldig aan.” Hij zei ook, en die zin zal ik echt nooit vergeten: “Als je niet leert praten dan leer je schreeuwen en gooien met dingen.”

Toen dacht ik: zo treffend heb ik nog nooit iemand eerder horen uitleggen wat armoede echt betekent. De stress die het geeft in zo’n gezin, waardoor je continu allemaal met een kort lontje rondloopt, op de toppen van je tenen en niet normaal met elkaar kunt communiceren.

Overigens wordt een interview ook gekenmerkt door de vragen die je níet stelt. Ik ging niet op de details in omdat ik voelde dat daar teveel pijn zit bij hem. Dan gaat het een beetje rieken naar sensatie, die kant wil ik niet op. Sommige dingen kun je gewoon aan de luisteraar overlaten.

Er gebeurde nog iets in dat interview waar ik sindsdien over nadenk. We hadden het over hoe mensen in armoede gerepresenteerd werden in de media. Milio zei: “Ditzelfde verhaal had ik je ook gewoon tien jaar geleden kunnen vertellen, maar ik moest blijkbaar eerst de maatschappelijke ladder op om socioloog te worden.”

Dat vond ik zo’n wake up call. Dat was voor mij weer een moment om na te denken hoe je als media toch die ervaringsverhalen kunt ophalen. Het is zo raar dat we eerst willen dat iemand die stappen maakt en dan pas gaan luisteren. Kennelijk zijn we pas in mensen geïnteresseerd als ze al bekend zijn.

We besluiten hier bij de omroep dat “we dicht bij de mensen moeten komen”. Maar ze komen pas op ons netvlies als ze al een keer in de krant zijn geweest, er een boek over hebben geschreven, hoogleraar zijn geworden.

Ik doe daar zelf ook aan mee. Ook omdat ik zeker wil weten dat ik een uur lang met iemand kan praten, dat iemand een goede verteller is. Het blijft radio, als iemand niet goed praat houdt het op.

Bovendien denk ik ook dat er wat afstand nodig is om te kunnen reflecteren. Ik hoorde laatst Catherine Burns van podcast The Moth zeggen: “Tell stories from your scars, not from your wounds”. Daar zit wel iets in: op het moment dat je nog in de situatie zit, kun je veel minder goed reflecteren, zit je er nog te dicht bovenop. Ik denk dat Milio dit verhaal nu beter vertelt, juist omdat hij als socioloog zijn jeugd heeft leren analyseren. En toch zullen we als media een manier moeten vinden om ook mensen aan het woord te laten die minder mediageniek zijn.’

Deze rubriek is een variant op Het gesprek van je leven in FD Persoonlijk, het weekend­magazine van Het Financieele Dagblad.