Eerste editie Arbeidsmarktmonitor gepresenteerd met panelgesprek: ‘We leiden allemaal dezelfde soort journalisten op’

NVJ-voorzitter Folkert Jensma nam het eerste exemplaar van het rapport in ontvangst.

Kivits presenteerde vervolgens de belangrijkste bevindingen uit zijn onderzoek, die je middels onderstaande link ook zelf kunt raadplegen:

De arbeidsmarkt voor journalisten verslechtert: minder vacatures, hogere werkloosheid

Ook lanceerde Kivits de NVJ Arbeidsmarktmonitor-chatbot, die antwoord heeft op allerlei vragen over de journalistieke arbeidsmarkt:

Vragen over de arbeidsmarkt? Stel ze hier

Panelgesprek
Het afsluitende panelgesprek met Mark Deuze (hoogleraar Mediastudies aan de Universiteit van Amsterdam), Corine de Vries (hoofdredacteur regionale dagbladen Mediahuis en voorzitter van het Genootschap van Hoofdredacteuren), Thomas Bruning (algemeen secretaris Nederlandse Vereniging van Journalisten) en arbeidsmarktonderzoeker Nick Kivits ging over een drietal stellingen en wordt hieronder kort samengevat.

Stelling 1: Journalist worden is kiezen van passie boven zekerheid
Volgens Corine de Vries hadden journalisten in de jaren negentig een slechter perspectief op de uitoefening van hun vak dan nu, omdat er destijds veel bezuinigd werd. Maar de laatste grote ontslagronde vond tien jaar geleden plaats, aldus De Vries.

“Ik heb de laatste vijf jaar zestig journalisten aangenomen. De onzekerheid is minder dan gesteld.”

Maar ze wil daar wel aan toevoegen dat het niet alleen om de keuze gaat om journalist te worden, maar vooral waar en bij welke titel je het vak wil gaan uitoefenen. Jonge journalisten zouden zich bijvoorbeeld niet blind moeten staren op onderzoeksjournalistieke plekken bij De Groene, de Volkskrant of NRC, maar zich toch ook moeten focussen op het leren van het vak. Daar zijn volgens haar sterke regiotitels uitermate geschikt voor.

Bruning herkent het geschetste beeld van de sociale achtergrond van jonge journalisten. Volgens hem voelt het voor beginnende vakgenoten als een logische stap om bij de eerder genoemde titels te solliciteren, als deze kranten en tijdschriften vroeger ook bij hun ouders op de tafel lagen.

Bruning wil ook op de stelling terugkomen. Volgens hem zijn het vooral de journalisten onder de 30 die behoefte aan zekerheid hebben. Onder hen zijn veel freelancers. Vooral zij zouden er volgens Bruning goed aan doen om op een redactie hun eerste dienstjaren op te bouwen, samen met ervaren collega’s en in de geborgenheid van een redactie. 

“De NVJ wil heus niet het freelancen onmogelijk maken, dat moeten we echt niet willen. Maar aan het begin van een journalistieke carrière is het niet gek om een stevige basis op te bouwen. Daarna sta je ook steviger in je schoenen als een uitgever je bijvoorbeeld een slecht tarief biedt.”

Valkuil
Mark Deuze ziet bij veel journalisten dat ze, ondanks zware omstandigheden, ontzettend veel plezier uit hun werk halen.

“Je ziet ook in het onderzoek van Nick dat zelfstandige journalisten ondanks lage inkomens toch erg tevreden zijn. Dat kan een valkuil zijn. Veel beginnende onderzoeksjournalisten willen graag bij NRC op de voorpagina verschijnen. Dat werkt statusverhogend, maar die verwachtingen en de romantiek rondom het vak kan verbloemen dat het ook keihard werken is.”

Hij ziet verder vooral scheve verhoudingen tussen ervaren journalisten, vaak mannen, in de bovenlaag van de journalistiek en een grote groep vrouwen die aan het begin van hun carrière staan.

“Er is een oververtegenwoordiging van vrouwen aan de onderkant, maar niet aan de bovenkant. De meesten redden het niet langer dan drie tot vijf jaar in dit soort beroepen. De mensen die het wel redden, zijn niet per se de besten. Maar ze lijken wel vaak op elkaar.”

Ook Kivits valt iets op tussen de verhouding van vrouwelijke en mannelijke journalisten: “Het grootste deel van de journalisten die van de opleiding komt is vrouw, de meeste journalisten die vervolgens een baan krijgen zijn man. We moeten dus niet denken: ‘het komt wel goed’.”

Corine de Vries wil daar wel aan toevoegen dat zij het beeld van vrouwen die afhaken, omdat het vak te zwaar zou zijn, totaal niet kan bevestigen. “Ook stromen er nu meer vrouwen in.”

Stelling 2: Het aantal freelancers gaat verder dalen, dat is goed voor de journalistiek.
Kivits zegt zowel de keuze voor een freelance loopbaan als die voor een vaste aanstelling te kunnen verdedigen: “Een voordeel is bijvoorbeeld de flexibiliteit als freelancer. De onzekerheid die je kunt voelen behoort tot de nadelen.”

De Vries ziet dat door de wet VBAR veel freelancers in onzekerheid verkeren en er ook een kramp op de arbeidsmarkt ontstaat.

“Het wordt nu heel moeilijk om jonge mensen zonder veel ervaring een stage aan te bieden. Dat kan alleen als je een opleiding volgt. Dat geldt ook voor het zoeken van mensen voor ziektevervanging.”

“Daarom moeten we ons ook inzetten voor volwaardige traineeships”, vult Bruning aan. “Er moet naar een manier gezocht worden waarop je met jonge journalisten kunt beginnen, daar krijg je veel voor terug.”

Freelancers vervullen volgens hem een belangrijke taak: “Zij voegen fris bloed en specialisme toe aan een redactie. En ze bezitten vaak een onafhankelijk soort denken dat in een redactie post kan vatten, dat moet mogelijk blijven.”

Maar Bruning zegt tegelijkertijd dat er nu ook meer naar ondernemerschap gekeken kan worden, waardoor freelancers makkelijker een goed tarief kunnen vragen.

“Vroeger had je als freelancer een waaier aan opdrachtgevers. Nu kom je vaak bij DPG Nederland uit, die voor al haar titels dezelfde tarieven en eisen hanteert.”

De algemeen secretaris van de NVJ pleit er daarom voor dat grote mediabedrijven niet alle freelancers er nu direct uitgooien en een deel een vaste aanstelling moet aanbieden. Kijk liever per freelancer hoe de situatie eruit ziet.

“Gelukkig heeft de NOS dat gezien en ik hoop dat DPG het ook doet.”

Overtuiging
Ook volgens Deuze kleven er veel voordelen aan het zelfstandig uitvoeren van het journalistieke vak.

“De meeste freelancers zijn dat uit overtuiging. Maar het zijn beslist geen eenlingen. Zelfstandigheid maakt het juist mogelijk om sámen op te trekken. Het mentale model van de zelfstandige journaliste moet daarom aangepast worden.  Het zijn vaak mensen die vanuit een bepaalde expertise en met overtuiging een verhaal komen brengen. Waarom zou je die in willen kapselen in je redactie?”

Tot slot roept Bruning de politiek op om de uitzendbureaus en payrollconstructies te gaan beperken. “Want dan krijg je de worst of both worlds. Daar ben ik bang voor. Dan creëer je ongelukkige journalisten zonder vrijheid, maar met veel onzekerheid.”

Stelling 3: Een journalistiek diploma is overbodig.
“We hebben fantastische opleidingen in Nederland, ook wetenschappelijke. Maar we leiden allemaal dezelfde soort journalisten op”, reageert Deuze.

“Ondanks dat we het stiekem beter weten, gieten we alle journalisten in dezelfde mal. We kunnen niet verbaasd zijn dat de meeste journalisten dan na vijf jaar stoppen. Daar heeft het vak echter niks aan. Journalistiek is gebaat bij mensen met verschillende achtergronden, omdat ze op basis daarvan mee kunnen draaien. Met dat laatste gaat het mis, en daar zijn de opleiding mede schuldig aan. We hebben meer diversiteit onder journalisten nodig.”

Corine de Vries vindt een journalistiek diploma absoluut niet noodzakelijk. “Maar journalist is wel een ambacht, dat moet je leren. Zeker academici moeten heel veel afleren voordat ze goede journalisten worden. Een journalistieke opleiding on the job, is daarom vaak wél noodzakelijk.”