CTIVD: journalisten ingezet als informant en agent

NRC schreef in oktober 2022 over ronselpraktijken van de inlichtingendiensten onder journalisten. Toen er vervolgens ophef ontstond in de beroepsgroep en er publieke en politieke aandacht kwam voor het feit dat de inlichtingendiensten journalisten als agent inzetten startte de CTIVD zowel bij de MIVD als de AIVD onderzoeken.

De toezichthouder stelt geen aanleiding te hebben om te veronderstellen dat de journalisten onder druk zijn gezet om te werken als agenten. Uit de onderzochte dossiers is verder gebleken dat de medewerkers van de diensten zich inspannen om de inzet van journalisten als agent zo zorgvuldig mogelijk te laten verlopen. “Wel is op onderdelen nog onvoldoende aandacht voor de bijzondere positie die een journalist inneemt in de maatschappij en de extra (veiligheids)risico’s die de rol van agent en samenwerking met de diensten met zich mee kunnen brengen.”

Verder is volgens de CTIVD niet gebleken dat er afhankelijkheidsrelaties zijn ontstaan tussen de journalisten en de diensten of dat de journalisten onder druk zijn gezet om te werken als agent.

Toestemming
Ook werd meerdere malen de toestemming om een journalist in te zetten pas verleend nadat de werkzaamheden voor de dienst al begonnen was, concludeert de CTIVD. Daarnaast geldt voor beide diensten dat in de toestemmingsverzoeken meer aandacht dient te worden besteed aan het feit dat de agent journalist is. Ook de eventuele (veiligheids)risico’s die de inzet kan hebben voor de bronnen van de journalist moeten in het toestemmingsverzoek worden meegewogen.

‘Unwitting’
Uit het beleid van de Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst blijkt verder dat het niet is uitgesloten dat journalisten als agent worden benaderd zonder dat zij dit weten. De agent is dan ‘unwitting’. De CTIVD benadrukt dat het unwitting inzetten van journalisten als agent in de benaderfase verdedigbaar kan zijn indien dit bijvoorbeeld noodzakelijk is om de betrouwbaarheid en informatiepositie van de betreffende journalist vast te kunnen stellen of voor de veiligheid van de journalist.

Maar het unwitting laten van journalisten na de benaderfase is ongewenst. “Het inzetten van een journalist als agent brengt immers specifieke risico’s met zich mee. Niet alleen voor de veiligheid van de journalist, maar ook voor diens bronnen. Het is daarom noodzakelijk dat de journalist een zelfstandige afweging kan maken of het samenwerken met de AIVD opweegt tegen die genoemde risico’s.”

Het unwitting inzetten van een journalist als agent kan slechts in zeer uitzonderlijke gevallen plaatsvinden en dient volgens de CTIVD zorgvuldig gemotiveerd in het dossier te worden vastgelegd.

Bij de MIVD blijkt dat bij één van de onderzochte dossiers in de beginfase een journalist unwitting is ingezet.

Ook geldt daarnaast dat de dossiervoering van de MIVD bij een aantal agentoperaties tekortschiet en dat informatie die had moeten worden vastgelegd ten behoeve van aansturing, vastlegging en verantwoording daardoor niet beschikbaar is.

Aanbevelingen
De CTIVD komt daarom voor beide diensten tot aanbevelingen die met name gericht zijn op het verankeren van de werkwijze ten aanzien van journalisten als agenten in beleid en werkinstructies. Deze aanbevelingen dienen binnen zes maanden te zijn doorgevoerd. De minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties en de minister van Defensie onderschrijven de conclusies uit de rapporten en nemen de aanbevelingen over.

De toezichthouder geeft aan met de uitkomsten van deze onderzoeken bij te willen dragen aan het leveren van feiten en inzichten voor het maatschappelijke en politieke debat.

Op de politieke agenda
De NVJ is blij dat het hetgeen NRC al naar boven heeft gehaald nu ook door de toezichthouder wordt bevestigd. “Tegelijkertijd blijven we met heel veel vragen zitten waaronder hoe vaak dit nu is gebeurd. Juist daardoor schaadt het de beroepsgroep, omdat in het midden blijft of het om een enkel incident gaat of dat dit veel vaker voorkomt”, aldus Bruning.

“Ik denk dat dit in ieder geval duidelijk maakt dat er daadwerkelijk een probleem is en dat er ook veel stringenter beleid moet komen. Daar hebben we twee jaar geleden op aangedrongen en dat is niet opgevolgd. Dat moet echt op de politieke agenda om te voorkomen dat er een beeld kan ontstaan dat diensten relatief makkelijk een beroep kunnen doen op journalisten. Dat kan niet gebeuren!”

“Ik zie wel een gedeelde verantwoordelijk. Dat ligt ook nadrukkelijk bij journalisten zelf. We hebben niet voor niets in onze codes staan dat journalisten nooit als verlengstuk van politie en veiligheidsdiensten mogen optreden, maar de werkelijkheid is dus dat journalisten vaak op een heel onduidelijke manier benaderd worden. Je moet dus ook maar weten dat het bijvoorbeeld niet een ambassademedewerker is maar een MIVD’er die jou om bepaalde informatie vraagt. Daarom is het zo belangrijk dat het langs het allerhoogste orgaan zou moeten die er dan ook verantwoording over moet afleggen. Ik denk, voor zover je niet een absoluut verbod kunt afspreken, dat de drempel om informatie te vragen bij journalisten hoog moet liggen en dat er toestemming gevraagd zou moeten worden bij de minster.”

“Elke vorm van twijfel over de onafhankelijkheid van journalisten is heel slecht voor de positie van journalisten.”