Column Kim van Keken: De formatfabrieken van de publieke omroep

Blijft CNN nog wel onafhankelijk? Nederlandse journalisten maken zich daarover zorgen nadat bekend werd dat eigenaar Warner Bros. Discovery overgenomen gaat worden door Paramount Skydance voor 110 miljard dollar. De laatstgenoemde multinational is in handen van David Ellison en die is openlijk aanhanger van Donald Trump.

Voormalig omroepbaas Paul Römer uitte bij het Mediaforum van het radioprogramma Spraakmakers zijn zorgen. Hij verwees daarbij naar The Washington Post, de krant die eigendom is van Amazon-miljardair Jeff Bezos. ‘Die krant wordt nu rücksichtslos kleiner gemaakt en daar wordt de inhoudelijke koers aangepast op wat Jeff Bezos eigenlijk wil. En dat is natuurlijk ook een beetje richting Trump.’

Waar de Nederlandse journalisten het vreemd genoeg dan weer niet over hebben is wat de overname betekent in Nederland zelf. Warner Bros is een grote producent hier, mede door het kopen van Nederlandse bedrijven zoals Eyeworks, Hollands Licht, BlazHoffski en Dahl TV. De Amerikaanse multinational is een grote leverancier voor de publieke omroep met populaire series zoals Flikken Maastricht en Het geheime dagboek van Hendrik Groen, maar ook documentaires als Het jaar van Fortuyn en Verborgen Verleden.

Warner Bros produceert voor alle publieke omroepen. Ook voor de NTR, waar Römer van 2011 tot 2019 algemeen directeur was. Als geen ander had hij kunnen weten dat de overname ook Nederland raakt. Alleen leunt hij op de comfortabele gedachte, zoals zoveel mediabazen, dat het met ons ‘pluriforme’ medialandschap wel goed zit. Terwijl pluriformiteit in Hilversum vooral een bestuurlijk begrip is geworden, een vinkje op een formulier en nauwelijks een beschrijving van de werkelijkheid. Het was oud-minister Arie Slob (Media, ChristenUnie) die in 2019 in een brief aan de Tweede Kamer schreef: ‘Externe producenten leveren een belangrijke bijdrage aan de pluriformiteit.’ Met die redenering verplichtte hij de NPO om minimaal een kwart van het programmabudget te besteden bij externe producenten.

In een paar jaar tijd is dat percentage ruimschoots overschreden. Van het totale programmabudget (737 miljoen euro) van de publieke omroep gaat 37 procent (270 miljoen euro) naar de buitenproducenten. ‘Van het totale lineaire bereik wordt 67 procent door buitenproducenten gerealiseerd’, vermeldt de NPO in de Terugblik 2024. In gewoon Nederlands: twee derde van het publiek van de publieke omroep wordt op tv bereikt via programma’s die zijn gemaakt door commerciële producenten van buiten het bestel - en dus niet door de omroepen zelf. Bij NPO Start is dat zelfs 87 procent. Bij deze percentages is de NOS buiten beschouwing gelaten.

Het publieke bestel is daarmee de laatste jaren volledig afhankelijk geworden van commerciële bedrijven. Die vormen allesbehalve een ‘pluriforme’ waaier aan kleine creatievelingen die de politiek voor ogen had: de voornaamste leveranciers van de NPO zijn bijna allemaal dochters van buitenlandse mediamultinationals.

Vorige week werd bekend dat het Britse All3Media, moeder van IDTV (het oer-Hollandse productiehuis van programma’s als Wie is de Mol) gaat fuseren met de Franse multinational Banijay. Banijay heeft de afgelopen jaren allerlei Nederlandse bedrijven opgeslokt: SimpelZodiak, Endemol Shine en het productiehuis van documentairemaker Jessica Villerius, Posh Productions. De aangekondigde megafusie moet leiden tot een mediaconglomeraat met een waarde van 8 miljard dollar. Voor de Nederlandse maker betekent zo’n fusie nog minder deuren op te kloppen.

De kleinere productiehuizen zijn verdwenen of opgeslokt door een paar buitenlandse formatfabrieken die vooral een torenhoog rendement willen halen. En in ‘pluriform’ medialand is er vrijwel niemand die zich daar openlijk zorgen over maakt. Het fundamentele debat over een publiek bestel dat zich uitlevert aan een paar buitenlandse aandeelhouders, is nooit gevoerd. Niet in de politiek, maar ook niet in de journalistiek zelf.