Bijna de helft van alle cartoonisten zag minstens één cartoon verwijderd worden van sociale media

“Er heerst druk vanuit de hoogste autoriteiten en er is wijdverbreide mediabeschimping. Die twee leiden onvermijdelijk tot zelfcensuur”, schrijft de Franse cartoonist Kak, voorzitter van Cartooning for Peace. Hij ziet dat “verderfelijke drieluik” inmiddels ook in de Verenigde Staten opduiken.

Het jaar 2025 markeerde bovendien de tiende verjaardag van de aanslagen op de redactie van Charlie Hebdo, waarvan nog steeds enkele medewerkers politiebescherming genieten. “Dat is een sombere herinnering aan de blijvende dreiging boven cartoonisten en hun vrijheid van meningsuiting.”

Oorlogssituaties hebben een grote impact op cartoonisten. Gewapende conflicten in onder meer Oekraïne, Soedan en de Democratische Republiek Congo bedreigen rechtstreeks hun fysieke veiligheid en bemoeilijken hun werk. Sinds de terugkeer van de Taliban in Afghanistan zijn cartoonisten gedwongen onder te duiken en kunnen zij hun werk niet langer publiceren.

Cartooning for Peace registreerde de voorbije jaren tientallen gevallen van bedreigingen. Daarnaast telde de organisatie tweeëntwintig gerechtelijke procedures tegen cartoonisten in landen als Turkije, India, Maleisië, Egypte en Saoedi-Arabië.

Bekijk de tekeningen die TRIK maandelijks voor Villamedia maakt

Schrijnend lot
Het schrijnende lot van Mohammed Al Ghamdi, bekend onder zijn pseudoniem Mohammed Al Hazz, illustreert die repressie. Hij werd in 2018 in Saoedi-Arabië gearresteerd omdat hij cartoons publiceerde in de Qatarese krant Lusail. Het regime beschuldigde hem van “sympathie voor Qatar”, dat toen onder een economische boycot stond. Hoewel de blokkade in 2021 werd opgeheven en beide landen in 2025 samenwerkingsakkoorden ondertekenden, werd zijn gevangenschap in januari 2025 verlengd tot een totale straf van drieëntwintig jaar. “Zoals veel cartoonisten weten, gaan onrecht en absurditeit vaak hand in hand. Het verdwijnen van logica en rede is vaak het gevolg van het verdwijnen van vrijheid”, stelt het rapport.

Ook economisch staan politieke cartoonisten onder druk. Door de financiële moeilijkheden van kranten verdwijnen vaste posities. In Latijns-Amerika sloten het afgelopen decennium meer dan vierhonderd kranten hun deuren. In Peru, waar ongeveer vijftien dagbladen verschijnen, is La República de enige krant die nog dagelijks een politieke cartoon publiceert. Andere kranten hebben hun cartoonisten ontslagen.

Veel tekenaars wijken daarom uit naar onlineplatformen, maar daar zijn ze kwetsbaar voor de willekeur van — voornamelijk Amerikaanse — technologiebedrijven. Van de driehonderd ondervraagde cartoonisten zag 43 procent minstens één cartoon verwijderd worden. De meest voorkomende redenen waren politieke inhoud (52 procent), religieuze gevoeligheden (19 procent) en vermeende haatspraak (16 procent). Eén op de vijf cartoonisten kreeg te maken met een tijdelijke schorsing van zijn of haar account, 8 procent zag het account definitief gesloten worden. Vaak werd geen reden opgegeven.

Persoonlijk kwetsbaar
Cartoonisten zijn ook persoonlijk kwetsbaar. Driekwart ontving beledigende berichten, 53 procent kreeg bedreigingen. De belangrijkste motieven waren politieke standpunten (74 procent), vermeende beledigingen van politieke figuren (64 procent) en religieuze redenen (45 procent). Eén op de tien tekenaars zag persoonlijke gegevens zonder toestemming online gepubliceerd; twee op de tien meldden dat ook familieleden negatieve berichten ontvingen. Vooral vrouwelijke cartoonisten worden opvallend vaker geviseerd vanwege hun gender.

Daarnaast documenteerde Cartooning for Peace verschillende gevallen in Europa, Canada en de Verenigde Staten waarbij beschuldigingen van antisemitisme werden gebruikt om cartoons te censureren die misdaden van Israël in Gaza aanklaagden. De Portugese academicus Paulo Jorge Fernandes (Nova Universiteit Lissabon) waarschuwt: “Het verwarren van kritiek op Israël met antisemitisme is een steeds vaker voorkomende fout. Dat beschermt Joden niet, maar versterkt wel rechtse politieke agenda’s in Israël en Palestina.”

Vrijheid van meningsuiting als politiek strijdtoneel
In de Verenigde Staten is de vrijheid van meningsuiting zelf een politiek strijdtoneel geworden. Het Witte Huis viseerde in 2025 een oude cartoon van Feggo in het Smithsonian over migratie vanuit Mexico. Ann Telnaes nam ontslag bij The Washington Post nadat de krant weigerde een cartoon (foto) te publiceren waarop ze eigenaar Jeff Bezos aan de voeten van Donald Trump afbeeldde. Pulitzerprijswinnaar Adam Zyglis ontving doodsbedreigingen na een kritische prent over klimaatbeleid.

“Autocraten zijn uiterst lichtgeraakt en haten het om bespot te worden. Ze vrezen de ondermijnende kracht van satire, die de naaktheid van de keizer blootlegt. Maar ze hoeven niet eens instructies te geven. Wanneer angst de overhand krijgt, is censuur niet langer nodig; zelfcensuur doet het werk voor hen. Vandaag heeft die angst ook in de Verenigde Staten postgevat”, aldus Patrick Chappatte, voorzitter van de Freedom Cartoonists Foundation.

Of zoals Kak besluit: “Zelfs in de Verenigde Staten, ooit het grootste bolwerk van perscartoons, krimpt de sector snel. Dat is een ernstige waarschuwing voor Europa: zal het Oude Continent hetzelfde pad volgen, of de fakkel overnemen als mondiaal baken van satire, kritisch denken en vrijheid van meningsuiting?”