Advies over aanpak Woo: meer transparantie, meer actieve openbaarmaking en verstevig de positie ambtenaren die verzoeken afhandelen

Naast de AIO onderschreven verder de Raad voor het Openbaar Bestuur (ROB), de Ombudsman Rotterdam-Rijnmond en Transparency International Nederland de adviezen. De paper werd vorige maand aangeboden aan de formateur van het nieuwe kabinet en deze week publiek gemaakt.

Vorige maand stuurden diverse mediaorganisaties de formateur ook adviezen over de Woo, waarin werd aangedrongen op versterking, in plaats van beperking van de wet.

Actief openbaarmaken
Het is volgens de AIO en partners belangrijk dat de overheid meer werk maakt van actieve openbaarmaking - dus documenten en inzichten deelt zonder dat daar een Woo-verzoek aan vooraf gaat. De afhandeling van Woo-verzoeken moet veel meer als dienstverlening worden opgevat. Voorstellen om de Woo in te perken zijn veelal ingegeven door frustratie over de werklast voor ambtenaren, wat zich vertaalt in een groeiende achterstand op ingediende verzoeken.

De frustratie kan volgens het adviescollege worden weggenomen als ambtenaren een stevige positie krijgen om besluitvormingsprocessen inzichtelijk te maken, ook als dit politiek gevoelig ligt. “Ze kunnen dat alleen als bestuurders hun deskundige tegenspraak wensen en waarderen, ook als ze weten dat informatie hierover openbaar zal worden”, luidt het advies.

Toegang
De werklast kan omlaag wanneer de overheid een laagdrempelige toegang bouwt voor dossiers: “Dit vraagt onder andere van de overheid dat zij één duidelijke ingang biedt voor toegang tot die dossiers, dat zij over organisatiegrenzen heen werkt en dat zij de vraag van degene die verzoekt leidend laat zijn.”

Het ontbreken van zo’n centraal documentenregister, waar burgers en journalisten zelf kunnen zoeken, betekent dat ambtenaren op dit moment bij elk verzoek veel handwerk moeten verzetten.

“Overheidsinformatie hoort in principe én volgens de wet openbaar te zijn voor een goed werkende democratie. Goede toegang tot overheidsinformatie is daarvoor essentieel; maar alleen waardevol als die informatie relevant, begrijpelijk en bruikbaar is voor de ontvanger. Pas dan ontstaat betekenisvolle transparantie”, stellen AIO en de diverse partners.

Ze vervolgen: “Een Woo-verzoek afhandelen is een hindernisbaan met termijnen, uitzonderingsgronden, lakken, zienswijzen, bezwaar en beroepsmogelijkheden. De werklast ligt eenzijdig bij de overheid. Door informatie actief en begrijpelijk openbaar te maken, kunnen mensen zelf op zoek gaan naar de informatie die ze nodig hebben en – al dan niet op basis daarvan - gerichtere vragen stellen.”

Omdat de indiener van een Woo-verzoek niet weet welke documenten van belang kunnen zijn, leidt dat tot de gewraakte brede verzoeken. Een vorm van pre-selectie en redelijk overleg tussen overheid en indiener zou daar volgens AIO bij kunnen helpen.

‘Algemeen belang’
Een van de door Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties voorgestelde omstreden aanpassingen is de komst van een uitzonderingsgrond ‘algemeen belang’ waar - mede door geopolitieke ontwikkelingen - een verzoek ‘waar nodig’ geweigerd kan worden.

Als dat vaag klinkt, klopt dat: onderzoeksjournalisten zien daar een brede en een mistige beperking in om de macht te controleren. Tim Staal van SPOON en Investico zei afgelopen december: “De wet kan beter, maar bestaat nog maar drie jaar. Hij moet nog geëvalueerd worden, echter kan dat niet op basis van alleen maar eenzijdige ervaringen uit de ambtenarij.”

Het advies benadrukt dat: “Treed de samenleving met een open houding tegemoet. Dat vraagt nieuw bestuurlijk, politiek en ambtelijk leiderschap, en dat we doorpakken met het verbeteren van de informatiehuishouding van de overheid en de toegang tot informatie.”

Journalisten vervullen volgens AIO en partners een belangrijke maatschappelijke rol. Het valt dan ook te verdedigen dat hun Woo-verzoeken met voorrang worden opgepakt. “Zij vervullen een bijzondere en controlerende rol in de democratie: speaking truth to power. Dat doen ze niet voor zichzelf, maar voor hun lezers, luisteraars en kijkers. Als journalisten te lang moeten wachten op documenten, is de actualiteitswaarde vaak weg en verliest hun werk aan maatschappelijke impact.”

De Woo kan eenvoudiger, erkent het advies. “De huidige stapeling van uitzonderingsgronden werkt juridisering in de hand en leidt tot complexe procedures en besluiten. Veel duidelijker moet blijken dat de hoofdregel is dat overheidsinformatie in principe openbaar is en hoort te zijn in onze democratie. En de uitzonderingsgronden moeten worden teruggebracht tot een handzame en begrijpelijke set die een eenvoudige belangenafweging mogelijk maakt die iedereen kan volgen.” Meer bij Adviescollege Openbaarheid en Informatiehuishouding: Tijd voor een transparante overheid