Achtergronden
Het grote geld, de toga en de journalist
donderdag 24 april 2008
De maatschappij juridiseert, en daarmee de journalistiek. Vormt dit een gevaar voor de persvrijheid?
Het heeft iets hilarisch: waar Hans Melchers twee jaar geleden een stichting oprichtte (het Hans Melchers Fonds) die mediagedupeerden financieel bijstaat, werd recent de stichting Muckraker in het leven geroepen om journalisten te helpen die te maken krijgen met juridische procedures van mensen met ‘diepe zakken’. Beide stichtingen zijn het gevolg van onvrede met de bestaande praktijk. In het geval van Melchers vormde de media-aandacht rond de ontvoering van zijn dochter – waar zijn naam in verband werd gebracht met drugshandel – de reden een fonds in het leven te roepen dat slachtoffers van ‘onrechtmatige perspublicaties’ juridisch bijstaat. Zelf stortte hij een miljoen euro als startkapitaal.
De stichting Muckraker is een initiatief van journalist Eric Smit (zie interview pagina 14-15), die door de voormalige president-commissaris van World Online, Nina Brink, wordt achtervolgd door juridische procedures en claims, nadat hij in Quote schreef dat Brink een SM-relatie zou hebben met de voormalige president-commissaris van World Online. In november vorig jaar richtte de NVJ al samen met het Genootschap van Hoofdredacteuren de Stichting Persvrijheidsfonds op, vooral bedoeld om in principiële gevallen door te kunnen procederen tot aan het Europese Hof voor de Mensenrechten. Muckraker en Persvrijheidsfonds zijn in overleg over in hoeverre zij de handen ineen kunnen slaan.
De oprichting van de fondsen toont dat er iets aan de hand is. In het geval van het Hans Melchers Fonds lijkt de effectiviteit vooralsnog gering. De stichting heeft 21 aanvragen gekregen, waarvan in vijf gevallen is besloten tot financiële ondersteuning. Om welke zaken het gaat maakt de stichting niet bekend.
De stichting Muckraker is te jong (ze werd vorige maand opgericht, na het vertrek van Smit bij dagblad De Pers) om op effectiviteit te kunnen beoordelen.
Veel media zeggen in toenemende mate geconfronteerd te worden met geldverslindende juridische procedures. Hoofdredacteur Carel Kuyl van Nova stelde recent in de Volkskrant dat zijn programma jaarlijks ongeveer een ton moet afschrijven voor het inhuren van eigen advocaten vanwege (dreiging van) juridische procedures. Dit mag volgens hem niet leiden tot ‘bange’ journalistiek, maar stelt Nova wel voor de afweging ‘veel geld uit te trekken voor een slepende procedure, of maar een keer te schikken’.
Pieter Broertjes, hoofdredacteur van de Volkskrant, zegt per jaar gemiddeld het equivalent van ‘één tot twee formatieplaatsen’ kwijt te zijn aan juridische kosten. ‘We nemen tegenwoordig wat minder risico. Eerder dan pakweg vijf jaar geleden laten we een advocaat vooraf meelezen bij verhalen waarvan we vermoeden dat er procedures uit kunnen voortvloeien. Door kleine wijzigingen in de formulering kun je een verhaal net iets minder kwetsbaar maken. Achteraf heb ik spijt dat we dit niet deden bij de “martelprimeur” (over vermeende martelingen door het Nederlandse leger in Al Mutthanna). Waarschijnlijk hadden we dan het woord “martelen” tussen aanhalingstekens gezet. Dit zou ons in het jaar 2007 nogal wat juridische kosten hebben bespaard.’
De hoofdredactie van De Telegraaf wil geen mededelingen doen over juridische procedures die de krant treffen, maar betaalde recent een schadevergoeding van € 40.000 – naast de plaatsing van een ruiterlijke rectificatie – aan de directie van beveiligingsbedrijf 4iTrust vanwege een artikel waarin denigrerende uitlatingen aan het adres van Nina Brink stonden. De auteur van het interview, Bart Mos, wil geen commentaar geven op de kwestie, maar zegt los hiervan dat hij ‘nog nooit citaten heeft verzonnen’.
Volgens hoofdredacteur Harm Taselaar van RTL Nieuws is juridisering van de journalistiek niet aan de orde. ‘Ik merk daar niks van. RTL heeft een eigen juridische afdeling waardoor ik geen overzicht heb van de kosten die we jaarlijks maken. Maar ik houd onze redacties altijd voor dat een verhaal moet kloppen. Items die gebaseerd zijn op hear say kunnen gewoon niet; de journalistiek gaat daar in mijn ogen te gemakkelijk mee om. In die zin vind ik de oprichting van het Hans Melchers Fonds sympathiek; het biedt gedupeerden van de media met een kleine portemonnee de mogelijkheid tot een goede verdediging.’
Volgens advocaat Otto Volgenant (mediaspecialist bij Kennedy Van der Laan) is het aantal juridische zaken in de journalistiek de afgelopen tien jaar verdubbeld naar ongeveer tweehonderd per jaar. ‘Er wordt harder en sneller geprocedeerd tegen de media.’ Hij ziet een trend die wordt gezet door ‘rijke mensen’ als Hans Melchers, Bram Moszkowicz (tegen Jort Kelder) en Willem Endstra (‘die al begon te procederen voordat bekend was dat hij banden had met Holleeder en wiens erven nu nog in een bodemprocedure zijn verwikkeld tegen publicatie van de Endstra-Tapes’). ‘Maar ook de overheid zet eerder en harder in, met name als het gaat om bronbescherming. Denk aan de gijzeling van Koen Voskuil en de Telegraaf-journalisten Bart Mos en Joost de Haas.’ Als derde categorie ‘trendsetters’ wijst hij naar politici, die sneller naar de rechter stappen bij onwelgevallige berichtgeving. ‘Met Balkenende voorop. Hij spande zaken aan vanwege een advertentie waarin hij als kind was getekend, en – recent nog – tegen een neptoespraak in Opinio. Dat heeft hij verloren. Verder maakte Balkenende zich publiekelijk druk over persiflages van Beatrix, bijvoorbeeld in het programma Kopspijkers. Vervolgens bleek grappig genoeg dat de Koningin het niet eens was met Balkenende. Zij heeft wat meer gevoel voor humor en ondernam geen juridische actie.’ Volgenant zegt ook vaker dan voorheen benaderd te worden door media die hun publicaties vooraf juridisch willen toetsen. ‘Daar ben ik terughoudend in. Het gevaar ligt op de loer dat je een verhaal juridisch dicht gaat timmeren, terwijl een journalist nu eenmaal een andere verantwoordelijkheid heeft.’
Los van de vraag of procedures al dan niet terecht worden gevoerd dringt de vraag zich op hoe ver media gaan in het vooraf voorkomen van procedures – of het achteraf schikken – om de kosten niet de pan uit te laten rijzen, en zo concessies doen aan de persvrijheid. Advocaten zijn duur en de financiële slagkracht van met name uitgevers is minder dan voorheen. Volgens Broertjes is juist daarom van belang dat uitgevers en omroepen financieel ‘gezond en sterk’ blijven.
Hoogleraar mediarecht Gerard Schuijt vindt dat uitgevers zich niet moeten laten afschrikken door juridische procedures: ‘Het kost gewoon wat geld. En voor hen die het niet kunnen betalen is het goed dat er – aan beide kanten – fondsen bestaan. Dat men bij onvrede naar de rechter loopt is op zich geen bedreiging; zo hoort het. Het stimuleert journalisten om voor publicatie goed onderzoek te doen. Vervelend wordt het als een klein medium of een individuele journalist wordt kapot geprocedeerd, zoals bloggers. Maar hier wreekt zich dan wellicht het gebrek aan journalistieke traditie.’
Nina Brink over Muckraker
In een reactie op de oprichting van de stichting Muckraker en het mediation-traject dat zij overeen kwam met Eric Smit stelt Nina Brink dat zij in contacten met de pers altijd voor de weg van mediation heeft gekozen, en ‘nooit zomaar naar de rechter’ is gestapt. ‘Ik wil niks zeggen over Smit, want dat is de afspraak. Ik wil daarom ook geen enkel commentaar geven op wat hij in het interview zegt. In zijn algemeenheid wil ik zeggen dat als de stichting Muckraker zich zegt te verdedigen tegen mensen met diepe zakken, je dit ook over journalisten kunt zeggen. Zij verschuilen zich achter hun uitgevers, en die hebben diepere zakken dan ik. Er zou een fonds moeten worden opgericht voor mensen die gedupeerd worden door journalisten, maar geen geld hebben om een juridische procedure te voeren (Brink kent het Hans Melchers Fonds niet, red). Daarnaast vind ik het raar dat de geldschieters achter de stichting Muckraker anoniem zijn. Hun namen zouden verplicht openbaar moeten zijn.’